راهنمای برخورد با بیماران اعتیاد

راهنمای جامع برخورد و حمایت از بیماران مبتلا به اعتیاد با تأکید بر مداخلات تخصصی مددکاری و مدیریت پارانویای مت‌آمفتامین

راهنمای برخورد با بیماران اعتیاد

راهنمای برخورد با بیماران اعتیاد

راهنمای جامع برخورد و حمایت از بیماران مبتلا به اعتیاد با تأکید بر مداخلات تخصصی مددکاری و مدیریت پارانویای مت‌آمفتامین

کاری از دکتر جواد طلسچی یکتا، بنیانگذار پایگاه جامع مددکاری اجتماعی ایرانیان

مقدمه:

اعتیاد به مواد مخدر و محرک‌ها، یک چالش چندوجهی است که نه تنها فرد مبتلا، بلکه کل شبکه اجتماعی و خانوادگی او را تحت تأثیر قرار می‌دهد.۱ برخورد صحیح، همدلانه و در عین حال قاطع با فرد دارای اختلال مصرف مواد، نیازمند تغییر پارادایم‌های ارتباطی و اتخاذ رویکردهای مبتنی بر شواهد است.

این گزارش با هدف ارائه یک چارچوب تخصصی برای حمایت از بیماران اعتیاد، به ویژه افرادی که با عوارض شدید روانی مصرف مت‌آمفتامین (شیشه) مانند سوءظن و پارانویا دست و پنجه نرم می‌کنند، تنظیم شده است. همچنین، نقش حیاتی مددکار اجتماعی در تضمین بهبودی پایدار و جامع تشریح می‌گردد.

درک اعتیاد به عنوان یک بیماری و تغییر پارادایم‌های ارتباطی (بنیاد)

اعتیاد: یک بیماری زیستی-روانی-اجتماعی (پذیرش و حذف انگ)

اعتیاد یک انتخاب ضعیف یا نقص اخلاقی نیست، بلکه یک بیماری مزمن و پیچیده مغزی است.۳ مواد اعتیادآور با ورود به سیستم عصبی مرکزی، عملکرد ناقل‌های عصبی و پردازش اطلاعات مغز را مختل می‌کنند.۴

این بیماری به تدریج پیشرفت کرده و از مصرف تفننی به یک وابستگی دائمی تبدیل می‌شود.۵ پذیرش این واقعیت علمی، نخستین و مهم‌ترین گام برای حذف “انگ” و آغاز یک تعامل مؤثر و درمانی است.

بسیار حیاتی است که در مواجهه با فرد مبتلا، اصل احترام و دلسوزی رعایت شود.۶ تحقیر، سرزنش، ایجاد احساس گناه یا شرم نه تنها کمکی به حل مشکل نمی‌کند، بلکه مقاومت بیمار در برابر درمان را افزایش داده و فشار روانی او را تشدید می‌کند.۶

در بسیاری از موارد، فرد معتاد برای رهایی از احساس گناه و سرخوردگی ناشی از رفتارهای خود، دوباره به مصرف مواد روی می‌آورد؛ زیرا مواد مخدر تنها راه فرار موقت او از این دردها است.۸

بنابراین، اطرافیان باید با او با مهربانی برخورد کنند و شخص بیمار را بپذیرند، حتی اگر رفتار مصرف مواد او را تأیید نکنند. این تمایز میان “پذیرش شخص” و “رد رفتار” کلید کاهش حالت تدافعی بیمار و فعال‌سازی انگیزه درونی برای تغییر است.۷

تشویق بیمار به درمان حرفه‌ای (فعال‌سازی انگیزه درونی)

ترک موفق اعتیاد، یک فرآیند طولانی و همراه با چالش‌های فراوان است که به هیچ وجه شبیه به تصویرسازی‌های غیرواقعی از “چند روز زجر و پاک شدن” در رسانه‌ها نیست.۹ موفقیت در ترک، نیازمند صبر، تمرکز و اراده قوی از سوی فرد مبتلا و حمایت اطرافیان است.۹

در مرحله ترغیب، هرگونه اجبار و تهدید معمولاً نتیجه عکس داده و فرد را بیشتر به سمت اعتیاد سوق می‌دهد.۱۰ درمان دائمی و ترک کامل بدون خواست و تمایل درونی خود فرد ممکن نیست.۱۱

نقش اطرافیان، پشتیبانی و حمایت از این اراده درونی است. خانواده باید با مطالعه و افزایش آگاهی درباره بیماری اعتیاد و مراحل درمانی، درک درستی از شرایط پیدا کرده و باور و اعتماد صد درصد خود را نسبت به توانایی فرد برای بهبودی نشان دهد.۲ اطمینان خاطر دادن به بیمار مبنی بر اینکه خانواده در تمام مراحل، حتی در صورت لغزش، کنار او خواهد بود، عاملی تعیین‌کننده است.۱۱

نکته مهم این است که سم‌زدایی جسمی تنها بخش کوچکی از درمان است (حدود یک هفته تا ۱۰ روز).۱۲ مبارزه اصلی پس از سم‌زدایی آغاز می‌شود که شامل کنترل وسوسه و مدیریت عوامل عود (مانند گرسنگی، خشم، تنهایی و خستگی) است.۱۰ به همین دلیل، ترک اعتیاد، به خصوص برای مواد محرک مانند شیشه، بدون برنامه تخصصی شامل مشاوره روانشناسی، روانپزشکی و کمک پزشکی، خطر بازگشت به مصرف بسیار بالایی دارد.۱۳

چالش‌های اختصاصی اعتیاد به مت‌آمفتامین (شیشه) و مدیریت سوءظن

خصوصیات بالینی اعتیاد به شیشه و پارانویا

مت‌آمفتامین (شیشه) به دلیل ماهیت محرک خود، وابستگی روانی شدیدی ایجاد کرده و تأثیرات مخربی بر سیستم عصبی مرکزی و مغز دارد.۱۴ یکی از خطرناک‌ترین عوارض مصرف شیشه، ایجاد روان‌پریشی (سایکوز) شبیه به اسکیزوفرنی است که با توهمات بینایی و شنوایی، پرخاشگری غیرعادی و به‌ویژه بدبینی شدید و سوءظن (پارانویا) مشخص می‌شود.۱۶

فرد مبتلا به پارانویا به‌طور مداوم به دیگران شک و تردید دارد و هر تعاملی را محتاطانه و تدافعی تفسیر می‌کند.۱۷ سوءظن می‌تواند منجر به انزوای اجتماعی شده و حفظ روابط معنادار را برای او دشوار سازد.۱۸ یکی دیگر از توهمات رایج در مصرف‌کنندگان شیشه، حس کرم‌زدگی (Formication) است که باعث خارش مداوم پوست و ایجاد زخم می‌شود.۱۶

مدیریت حساسیت‌های روانی و رعایت اصول اخلاقی

در مواجهه با فرد معتاد به شیشه که دچار پارانویا است، هرگونه رفتار پنهانی یا غیرشفاف، سوءظن او را تقویت و تأیید می‌کند. همانطور که در پرسش کاربر نیز به درستی اشاره شده، اقدام به “در گوشی صحبت کردن” یا پچ‌پچ کردن در حضور فرد، نه تنها یک عمل غیراخلاقی است که موجب آزار روانی فردی می‌شود که درگیر دردهای بزرگی است، بلکه به صورت فعال اعتماد و شفافیتی را که برای درمان حیاتی است، تخریب می‌کند. در برابر پارانویا، شفافیت و صراحت در کلام و رفتار یک اصل است.