فهرست عناوین [پنهان]
تابآوری جامعه: تحلیل بیننسلی سازوکارها و نابرابریهای بازتولیدکننده در تجربه شوکهای اجتماعی
مقدمه: فراتر از تابآوری فردی به سوی ظرفیت ساختاری
در جهان امروز، جوامع پیوسته با شوکهای اجتماعی بزرگ و متوالی مواجه هستند؛ از بحرانهای اقتصادی و بلایای اقلیمی تا همهگیریها و تحولات سیاسی عمده.
در علوم اجتماعی، مفهوم تابآوری (Resilience) به عنوان ظرفیت یک سیستم یا فرد برای جذب اختلال و بازگشت به حالت تعادل اولیه یا تحول به وضعیتی بهتر، اهمیت فزایندهای یافته است. با این حال، مطالعات سنتی اغلب بر سطح فردی یا سازمانی متمرکز بودهاند.
این مقاله، با اتخاذ یک رویکرد جامعهشناختی انتقادی، مفهوم تابآوری اجتماعی (Social Resilience) را در سطح کلان (Macro Level) مورد تحلیل قرار میدهد.
فرض اساسی این است که قابلیت تابآوری یک پدیده خنثی یا همگن نیست؛ بلکه عمیقاً در ساختارهای اجتماعی ریشه دارد و توزیع آن تحت تأثیر نابرابریهای ساختاری (Structural Inequalities) بازتولید میشود.
هدف این پژوهش تخصصی، آسیبشناسی دو محور کلیدی است: سازوکارهای انتقال بیننسلی (Intergenerational Transmission) تابآوری و نحوه بازتولید نابرابریها در تجربه شوکها.
نقد و تحلیل مفهومی تابآوری اجتماعی
از منظر جامعهشناسی، تابآوری جامعه صرفاً مجموعه تابآوریهای فردی نیست. این مفهوم به ظرفیت نهادها، شبکههای اجتماعی و سیستمهای حمایتی برای حفظ انسجام و عملکرد حیاتی در مواجهه با بحرانها اشاره دارد.
الف. نقش سرمایه اجتماعی در تابآوری
سرمایه اجتماعی (Social Capital) – اعم از اعتماد، هنجارهای متقابل و شبکههای ارتباطی – ستون فقرات تابآوری اجتماعی است.
در زمان بحران، شبکههای محلی (سرمایه اجتماعی پیوندی) میتوانند به عنوان یک بافر حمایتی عمل کنند، در حالی که اعتماد به نهادهای رسمی (سرمایه اجتماعی پلزننده) برای هماهنگی و اثربخشی سیاستهای دولتی حیاتی است. این پژوهش بر تأثیر شوکها بر فرسایش (Erosion) یا تقویت (Strengthening) این شبکهها تمرکز دارد.
ب. شوکهای اجتماعی و بازتولید آسیبپذیری
شوکهای اجتماعی به ندرت تأثیر یکسانی بر همه گروهها دارند. طبق نظریه بازتولید بوردیو (Bourdieu’s Reproduction Theory)، گروههایی که قبل از بحران از سرمایههای بالاتر (اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) برخوردارند، نه تنها سریعتر به وضعیت اولیه باز میگردند، بلکه اغلب فرصتهای جدیدی برای تثبیت موقعیت خود پیدا میکنند.
