فهرست عناوین [پنهان]
تابآوری خانواده، سبک زندگی و فرزندپروری
یک رویکرد سیستمی و فرهنگی
مقدمه
در دنیای پرشتاب و پیچیده امروز، خانوادهها به طور مداوم با چالشهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی مواجه هستند.
تابآوری دیگر صرفاً یک ویژگی فردی نیست، بلکه یک ظرفیت حیاتی سیستمی است که به خانواده امکان میدهد در مواجهه با سختیها، نه تنها دوام بیاورد، بلکه شکوفا شود و قویتر گردد.
تابآوری خانواده، فرآیندی پویا و تعاملی است که با دو عنصر اصلی یعنی سبک زندگی و فرزندپروری ارتباطی تنگاتنگ دارد.
این مقاله قصد دارد ضمن تبیین مفهوم تابآوری خانواده، به نقش محوری سبک زندگی خانواده در تقویت این ظرفیت و چگونگی تأثیرگذاری شیوههای فرزندپروری بر ایجاد نسلهای تابآور، با اشاره به آموزههای متخصصان این حوزه مانند دکتر جواد طلسچی یکتا، بنیانگذار رسانه تابآوری ایران، بپردازد.
تعریف و ابعاد تابآوری خانواده
تابآوری خانواده، توانایی مجموعه اعضای خانواده برای بازسازی، انطباق و حفظ انسجام در مواجهه با بحرانهای عمده یا استرسهای مزمن تعریف میشود. بر خلاف تصور رایج، تابآوری به معنای عدم تجربه درد یا رنج نیست، بلکه به معنای قابلیت بازگشت به تعادل و عملکرد مناسب پس از مواجهه با مشکلات است. از دیدگاه سیستمی، تابآوری خانواده بر سه فرآیند کلیدی متمرکز است:
- سیستم باورهای مشترک: شامل معنابخشی به بحران، دیدگاه مثبت، و نگاه معنوی به زندگی.
- فرآیندهای سازماندهیشده: شامل انعطافپذیری ساختاری، حفظ پیوندها، و بسیج منابع اجتماعی و اقتصادی.
- فرآیندهای ارتباطی: شامل وضوح پیامها، ابراز هیجانات، حل تعارضات، و تقویت روحیهبخشی متقابل.
سبک زندگی: بستر پرورش تابآوری
سبک زندگی خانواده، مجموعه الگوهای روزمره، تصمیمات، و عاداتی است که چارچوب زندگی خانواده را شکل میدهد.
این سبک، تعیینکننده اصلی میزان انرژی، سلامت روان، و آمادگی خانواده برای مقابله با استرسها است.
یک سبک زندگی تسهیلکننده تابآوری باید بر محورهای زیر استوار باشد:
- سلامت جسمانی و روانی: خانوادههای تابآور، به تغذیه، ورزش، و کیفیت خواب اهمیت میدهند. عدم توجه به این موارد، ظرفیتهای جسمی و ذهنی را برای تحمل فشار کاهش میدهد.
- تعادل کار-زندگی: مدیریت زمان و تعیین مرزهای روشن بین مسئولیتهای شغلی و تعهدات خانوادگی، از فرسودگی جلوگیری کرده و امکان حضور باکیفیت والدین در کنار فرزندان را فراهم میسازد.
- کیفیت روابط: سپری کردن وقت با کیفیت، انجام فعالیتهای مشترک، و تقویت نظام حمایتی درونخانوادگی (مانند شبهای گفتگو یا سفرهای خانوادگی) ریشههای عاطفی تابآوری را مستحکم میکند.
- مدیریت مصرف رسانه: در عصر انفجار اطلاعات، سبک زندگی تابآور نیازمند مصرف آگاهانه رسانه است. همانگونه که دکتر طلسچی یکتا در تبیین نقش رسانه در تابآوری تأکید میکند، اگر رسانه به طور ناآگاهانه مصرف شود، میتواند به جای تسهیلگری، منبع استرس و مقایسههای ناکارآمد در خانواده شود. وی معتقد است رسانهها میتوانند با برجسته کردن توانمندیها و راهبردهای مثبت، فرهنگ تابآوری را ارتقا بخشند، اما خانواده باید خود، مصرفکننده فعال و هدفمند باشد.
فرزندپروری تابآور: خلق نسلهای مقاوم
نقش فرزندپروری در انتقال مهارتهای تابآوری از نسلی به نسل دیگر حیاتی است.
شیوههای فرزندپروری که تابآوری را تقویت میکنند، بر اصول زیر استوارند:
- پرورش احساس کفایت: به جای حل تمامی مشکلات کودک، والدین تابآور فرصت میدهند تا فرزندان با چالشهای متناسب با سن خود مواجه شوند و راهحلهای خود را کشف کنند. این امر، حس شایستگی (Self-Efficacy) را در آنها تقویت میکند.
- تنظیم هیجانات: والدین نه تنها هیجانات منفی (مانند خشم یا ترس) فرزند را تأیید میکنند، بلکه به او میآموزند که چگونه این هیجانات را بهطور سازنده مدیریت کند. این مهارت در مواجهه با بحرانهای آینده بسیار تعیینکننده است.
- مدلسازی مثبت: والدین خود باید الگوی تابآوری باشند. شیوهای که والدین در مواجهه با مشکلات شخصی یا شغلی خود رفتار میکنند (مانند حفظ آرامش و اقدام منطقی)، مهمترین درس تابآوری برای فرزندان است.
- تقویت ارتباط معنادار: ایجاد یک پیوند عاطفی ایمن و ثابت، اصلیترین عامل محافظتکننده در برابر آسیبها است. فرزندانی که مطمئن هستند در سختترین شرایط نیز مورد پذیرش و حمایت خانواده قرار دارند، با ریسکپذیری کمتری به رفتارهای پرخطر روی میآورند.
دیدگاه دکتر جواد طلسچی یکتا: تابآوری به مثابه یک فرآیند آموختنی
دکتر جواد طلسچی یکتا، به عنوان یکی از پیشگامان ترویج این مفهوم در ایران، بر اهمیت نگاه فرآیندی به تابآوری تأکید دارد.
