توسعه و حفظ تابآوری حرفهای مددکاران اجتماعی
مدل سهگانه در خط مقدم آسیبهای اجتماعی
مددکاری اجتماعی بهعنوان حرفهای که در خط مقدم مواجهه با آسیبها، تروماها و بحرانهای انسانی قرار دارد، ذاتاً مستلزم سطوح بالای استرس شغلی و خطر ابتلا به فرسودگی شغلی (Burnout) و ترومای ثانویه (Secondary Trauma) است.
بقا، کارایی و سلامت روان مددکاران در این محیطهای پرچالش، به توسعه و حفظ تابآوری حرفهای وابسته است. تحقیقات نوین و منابع معتبر جهانی (از جمله تحقیقات علمی-پژوهشی در حال ظهور در سال ۲۰۲۵) بر لزوم اتخاذ یک رویکرد جامع و چندسطحی تأکید دارند که اغلب به شکل مدل سهگانه تابآوری حرفهای نمود پیدا میکند. این مدل، مسئولیت حفظ سلامت روان را نه فقط بر دوش فرد، بلکه بر ساختار و فرهنگ سازمان نیز میداند.
خود مراقبتی فعال (Active Self-Care): راهبردهای فردی و اخلاقی
خودمراقبتی در مددکاری اجتماعی فراتر از یک انتخاب شخصی یا تفریح کوتاهمدت است؛ بلکه یک الزام اخلاقی و مولفه حیاتی شایستگی حرفهای محسوب میشود. خود مراقبتی فعال شامل استراتژیهای آگاهانه و مستمری است که فرد برای حفظ و ارتقاء سلامت جسمی، روانی و عاطفی خود به کار میبرد.
الف. مرزگذاری و مدیریت زمان
- مرزهای شفاف: تعیین مرزهای مشخص بین زندگی کاری و شخصی (مانند عدم پاسخگویی به تماسها و ایمیلهای کاری خارج از ساعات اداری).
- مدیریت caseload: دفاع از میزان معقول و مدیریتپذیر پروندهها برای جلوگیری از فشار بیش از حد.
ب. شیوههای بازیابی و تأمل
- ذهنآگاهی و تأمل: تمرین ذهنآگاهی (Mindfulness) برای حضور در لحظه و کاهش نشخوارهای فکری ناشی از کار.
- حمایتهای شخصی: حفظ شبکههای اجتماعی قوی، روابط خانوادگی سالم و استفاده از حمایت همکاران (Peer Support).
- فعالیتهای جسمی و تفریحی: ورزش منظم، خواب کافی و تغذیه سالم بهعنوان پایههای فیزیکی تابآوری.
مدیریت همدلی ثانویه (Managing Secondary Trauma/Empathy)
مددکاران اجتماعی دائماً در معرض روایتهای تروماتیک مراجعین خود قرار دارند، که میتواند منجر به ترومای ثانویه (STS) یا فرسودگی ترحم/همدلی (Compassion Fatigue) شود. این مؤلفه بر توانایی مدیریت این استرسهای غیرمستقیم، در عین حفظ رضایت از ترحم (Compassion Satisfaction) و اثربخشی حرفهای تمرکز دارد.
الف. آگاهی و تشخیص علائم
- شناسایی علائم STS: شناخت علائم هشداردهنده ترومای ثانویه (مانند تحریکپذیری، اختلالات خواب، کنارهگیری عاطفی یا تصاویر مزاحم) برای مداخلات زودهنگام.
- خودشفقتورزی (Self-Compassion): بهجای سرزنش خود، با مهربانی و درک با واکنشهای عاطفی خود نسبت به رنج مراجعین برخورد کردن.
ب. تمرینهای انعکاسی (Reflective Practice)
- تأمل انتقادی: استفاده از مراقبت نظارتی برای بررسی و پردازش تأثیر کار بر روی خود، نه فقط تمرکز بر پرونده مراجع.
- تغییر چشمانداز: تمرکز بر تابآوری نیابتی (Vicarious Resilience)؛ یعنی مشاهده و جشن گرفتن ظرفیت مراجعین برای بهبودی و رشد، که میتواند منبع انرژی مثبتی برای مددکار باشد.
حمایت نظارتی (Supervisory Support) و فرهنگ سازمانی حامی
مدل سهگانه تأکید میکند که تابآوری یک ویژگی صرفاً فردی نیست، بلکه یک نتیجه سیستمی است. نقش حمایت نظارتی مؤثر و فرهنگ سازمانی سالم در این میان تعیینکننده است.
الف. نظارت متمرکز بر تابآوری (Resiliency-Focused Supervision)
- فراهم کردن فضای امن: محیط نظارتی باید یک فضای امن و غیرقضاوتی برای مددکاران فراهم کند تا بتوانند درباره چالشها، اشتباهات و تأثیرات عاطفی کار با مراجعین صحبت کنند.
- تسهیل خود مراقبتی: سوپروایزر باید بهطور فعال در مورد برنامههای خودمراقبتی و مرزگذاری مددکاران سؤال کرده و از آنها حمایت کند، نه اینکه فقط بر عملکرد تمرکز کند.
- آموزش مهارت: فراهم کردن آموزشهای مستمر در زمینه مدیریت تروما، مهارتهای مقابلهای و فنون افزایش تابآوری.
