آموزش تابآوری برای نابینایان
چارچوبهای نظری و مدلهای تدریس بینالمللی
چکیده: تابآوری به عنوان توانایی سازگاری موفقیتآمیز در مواجهه با شرایط سخت و چالشزا، برای افراد دارای اختلالات بینایی از اهمیت حیاتی برخوردار است.
این مقاله به بررسی مفهوم تابآوری در زمینه نابینایی، معرفی چارچوبهای نظری کلیدی (اتودها) و ارائه مدلهای تدریس عملی مبتنی بر شواهد بینالمللی میپردازد.
تأکید اصلی بر رویکردهای اکولوژیک، شناختی-رفتاری و مدل شایستگی محور است که فرد را قادر میسازد تا از منابع داخلی و خارجی خود برای غلبه بر موانع استفاده کند.
مقدمه: ضرورت تابآوری در مواجهه با نابینایی
اختلال بینایی، بهویژه نابینایی کامل، یک عامل استرسزای عمده است که بر تمامی ابعاد زندگی فرد، از استقلال حرکتی و مهارتهای روزمره گرفته تا تعاملات اجتماعی و فرصتهای شغلی تأثیر میگذارد.
در حالی که آموزش مهارتهای فنی (مانند خط بریل یا جهتیابی و تحرک – O&M) به افراد نابینا کمک میکند تا به طور فیزیکی در جهان حرکت کنند، تابآوری به آنها قدرت ذهنی و عاطفی میبخشد تا با تعصبات، موانع محیطی، شکستهای احتمالی و احساسات از دست دادن کنار بیایند. تابآوری صرفاً به معنای «بازگشت به حالت اولیه» نیست، بلکه به معنای «پیشرفت و رشد» از طریق سختیها است.
اتودهای (چارچوبهای نظری) کلیدی برای آموزش تابآوری
آموزش تابآوری برای افراد نابینا باید بر اساس مدلهای جامع و چندبُعدی بنا شود که هم به عوامل درونی و هم به منابع محیطی توجه داشته باشند. در سطح بینالمللی، دو چارچوب نظری اصلی این اتودها را تشکیل میدهند:
چارچوب اکولوژیک تابآوری (The Ecological Model of Resilience)
این مدل معتقد است که تابآوری یک ویژگی ثابت فردی نیست، بلکه نتیجه تعامل پویای فرد با محیطهای مختلف (خانواده، مدرسه، جامعه) است.
- اصول تدریس:
- تمرکز بر منابع: به جای تمرکز بر آسیبها، بر نقاط قوت فردی (مانند هوش، شوخطبعی، پشتکار) و منابع حمایتی بیرونی (خانواده، مربیان، دوستان) تأکید میشود.
- میکروسیتسم (Micro-system): آموزش به خانوادهها برای تبدیل شدن به یک محیط حمایتی قوی و تقویتکننده استقلال.
- ماکروسیتسم (Macro-system): آموزش مهارتهای “خودمختاری و خود-وکالت” (Self-Advocacy and Self-Determination) به فرد نابینا، تا بتواند موانع اجتماعی و ساختاری را شناسایی کرده و برای رفع آنها اقدام کند. این اتود فرد را از یک دریافتکننده منفعل خدمات، به یک عامل فعال تغییر تبدیل میکند.
