تابآوری: دنیای مدرن در برابر جهان در حال گذار
واکاوی تطبیقی پارادایم تابآوری: گسستهای ساختاری میان جهان مدرن و جوامع در حال گذار
مفهوم تابآوری در دهههای اخیر از یک واژه تخصصی در حوزههای مهندسی و اکولوژی به یک دال مرکزی در ادبیات توسعه، سیاستگذاری عمومی و روانشناسی اجتماعی تبدیل شده است. با این حال، تحلیلهای عمیق نشان میدهد که این مفهوم در برخورد با واقعیتهای متکثر جهانی، دچار نوعی دوپارگی ساختاری شده است.
در حالی که در جهان توسعهیافته و مدرن، تابآوری عمدتاً به عنوان توانایی سیستمهای پیچیده برای بازگشت به بهرهوری یا “بازآفرینی” در مواجهه با استرسهای ناشی از تکنولوژی و نوسانات بازار تعریف میشود، در جهان توسعهنیافته یا در حال گذار، این واژه با مفاهیم بنیادین بقا، خروج از تلههای فقر مزمن و حفظ حقوق اساسی انسانی گره خورده است.
این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این تفاوتها پرداخته و نشان میدهد که چگونه پیشفرضهای هستیشناختی، ظرفیتهای اقتصادی و ساختارهای اجتماعی، تجربه تابآوری را در این دو ساحت متفاوت بازتعریف میکنند.
تبیین مفهومی و واگرایی نظری در تعریف تابآوری
ریشههای نظری تابآوری در غرب از “تابآوری مهندسی” که بر ثبات و سرعت بازگشت به تعادل اولیه (Single Equilibrium) تأکید داشت، به سمت “تابآوری اجتماعی-اکولوژیکی” حرکت کرده است که بر پذیرش تغییر و توانایی سیستم برای سازماندهی مجدد (Self-organization) متمرکز است.
در جوامع مدرن، سیستمها به گونهای طراحی میشوند که حتی در صورت وقوع خطاهای بزرگ در بازخورد، رفتار مطلوب خود را حفظ کنند. این در حالی است که در کشورهای در حال توسعه، تابآوری اغلب در چارچوب “تابآوری توسعه” (Development Resilience) فهمیده میشود. در این رویکرد، تمرکز بر پویاییهای تصادفی رفاه انسانی و توانایی افراد یا جوامع برای اجتناب از سقوط به استانداردهای غیرقابل قبول زندگی است.
تفاوت بنیادین در اینجاست که در جوامع توسعهیافته، پایداری کل سیستم (Population Resilience) بر بقای تکتک اعضا اولویت دارد، اما در ادبیات توسعه، تابآوری مستقیماً با عاملیت فردی و “قابلیتهای” (Capabilities) آمارتیا سن پیوند دارد. این قابلیتها شامل دسترسی به بهداشت، آموزش، اشتغال و امنیت است که فقدان آنها منجر به محرومیت مزمن میشود. در این چارچوب، تابآوری را میتوان با مدلهای ریاضی سیستمهای پویا توصیف کرد که در آن متغیر وضعیت رفاه (W) تحت تأثیر شوکهای تصادفی (ϵ) قرار دارد:
