رسانه تاب آوری ایران | Iran’s Resilience Media
رسانه تاب آوری ایران | Iran’s Resilience Media
تحلیل پژوهشی چارچوب راهبردی رسانه تاب آوری ایران
اول. مقدمه: ضرورت راهبردی رسانههای تخصصی تابآوری
قرن بیستویکم با فراوانی بالای شوکهای سیستمی، اعم از تنشهای ژئوپلیتیکی و نوسانات اقتصادی گرفته تا بحرانهای زیستمحیطی، مشخص میشود.
در این محیط، مفهوم تابآوری اجتماعی—توانایی افراد، جوامع و نهادها برای پیشبینی، مقاومت و انطباق با تغییرات مخرب—از یک سازه روانشناختی خاص به ستونی اساسی در سیاست اجتماعی و امنیت ملی تبدیل شده است.۱ توسعه مؤثر تابآوری نیازمند یک سازوکار تخصصی است که بتواند دانش حیاتی را سنتز، بومیسازی و منتشر کند.
موضوع این تحلیل جامع، رسانه تاب آوری ایران (Iran’s Resilience Media) است که از این پس به عنوان «رسانه» شناخته میشود و به عنوان نخستین پلتفرم تخصصی و متعهد کشور در حوزه تابآوری اجتماعی شناخته شده است.۱
این گزارش به دقت به بررسی تاریخچه تأسیس، اهداف بنیانگذار، مأموریتهای اصلی، و چشمانداز عملیاتی راهبردی رسانه میپردازد و صرفاً متکی به محتوای تأییدشده منتشرشده در اکوسیستم دیجیتال بنیادین آن، شامل resiliencemedia.ir، iraniansocialworkers.ir، و madadkarnews.ir است [User Query].
زمینهسازی تابآوری و هویت رسانه
رسانه اساساً به عنوان یک دارایی راهبردی طراحی شده است تا خلأ اطلاعاتی و آموزشی حیاتی کشور در زمینه تابآوری اجتماعی و راهبردی را پر کند.۱ این نهاد صراحتاً فراتر از یک خبرگزاری صرف قرار گرفته و به عنوان یک جنبش فکری متعهد به توانمندسازی افراد و جوامع معرفی میشود.۳
رسانه در قامت یک پروژه بلندپروازانه با هدف تکمیل «پرتال جامع ملی تابآوری» فعالیت میکند و خود را به عنوان یک مرجع ملی تخصصی و معتبر برای توسعه تابآوری تثبیت کرده است.۲
تأسیس آن نشاندهنده تلاشی نهادینه و عمدی برای تغییر تمرکز مداخله اجتماعی از ترمیم پس از بحران به ظرفیتسازی فعالانه و در مقیاس بزرگ است. رسانه با ایفای نقش به عنوان مرجع رسمی آموزش، پژوهش و انتشار، فعالانه در جهت خدمت به ابعاد اجتماعی، فرهنگی و تا حدودی اقتصادی لازم برای دستیابی به تابآوری ملی گام برمیدارد.۲
متدولوژی پژوهش و ساختار گزارش
این تحلیل بر اساس چهار ستون مورد درخواست—تاریخچه، اهداف، مأموریتها، و چشمانداز/استراتژی—ساختار یافته است تا عمق راهبردی رسانه را تشریح کند.
یافتهها نشان میدهند که این رسانه یک پلتفرم بسیار تخصصی و سازمانیافته سیستمی است که ریشه در علوم یاورانه، به ویژه مددکاری اجتماعی، روانشناسی، و جامعهشناسی دارد. تمایز راهبردی رسانه در تعهد دوگانه آن نهفته است: ترکیب تعهد آموزشی داوطلبانه و غیرمادی (جهادی) با یک متدولوژی پژوهشمحور و سختگیرانه برای اندازهگیری تأثیرات رفتاری.
دوم. پیدایش تاریخی و تکامل سازمانی (تاریخچه)
تأسیس رسانه تاب آوری ایران در سال ۱۴۰۲ هجری شمسی (۲۰۲۳ میلادی) نه به عنوان یک راهاندازی مستقل، بلکه به عنوان اوج راهبردی یک زنجیره توسعهای تعریف میشود که بیش از یک دهه پیش در اکوسیستم تخصصی توسعه اجتماعی آغاز شده بود.
اکوسیستم بنیادین: مددکاری اجتماعی ایرانیان (ISW)
خاستگاه رسانه به طور ناگسستنی با تأسیس وبسایت جامع مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی (۲۰۱۱ میلادی) پیوند خورده است.۱ این پلتفرم بنیادین، فصل جدیدی در تاریخ رسانهای مددکاری اجتماعی ایران رقم زد و فراتر از اطلاعرسانی ساده، رویکردی حرفهای و متمایز متمرکز بر فعالیتهای اجتماعی و کمپینهای رسانهای اتخاذ کرد.۴
پلتفرم مددکاری اجتماعی ایرانیان به سرعت با طراحی و اجرای دهها کمپین با هدف حساسسازی جامعه و نهادهای مربوطه نسبت به چالشهای حیاتی مددکاری اجتماعی، خود را به عنوان مرجعی تأثیرگذار تثبیت کرد.
این مدل سازمانی از قالبهای رسانهای سنتی فراتر رفت و عمق تعهد محتوایی خود را از طریق انتشار شش جلد کتاب ارزشمند که مستقیماً از فعالیتهای رسانهای و تجربیات میدانی آن گردآوری شده بود، به نمایش گذاشت.۴ این موفقیت اولیه در مهندسی محتوا و تأثیرگذاری اجتماعی، اعتبار و زیرساخت نهادی لازم برای حمایت از ابتکارات تخصصیتر بعدی در حوزه تابآوری را فراهم آورد.
چهره بنیانگذار و چرخش راهبردی
مسیر و جهتگیری راهبردی این اکوسیستم به طور محوری توسط بنیانگذار آن، دکتر جواد طلسچی یکتا، هدایت میشود. ایشان به عنوان «بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران» و «پدر رسانهای تاب آوری و مددکاری اجتماعی ایران» شناخته میشوند.۳
سابقه حرفهای دکتر طلسچی یکتا، یک تکامل راهبردی مهم را آشکار میکند. تمرکز اولیه ایشان بر مددکاری اجتماعی عملیاتی، ترمیمی و حمایتی بوده، که شامل فعالیت به عنوان مددکار اجتماعی در زندان بندر انزلی و تأسیس کلینیک مددکاری اجتماعی معراج با تمرکز بر توانمندسازی افراد و گروههای آسیبپذیر است.۱
تأسیس بعدی رسانه تخصصی تابآوری، نشاندهنده یک جهش راهبردی حیاتی است: یک تغییر آگاهانه از رسیدگی به آسیبهای اجتماعی پاییندست از طریق مداخله ترمیمی به سمت تقویت ظرفیت بالادستی جامعه.۱
این تغییر نشاندهنده یک جهتگیری مجدد سیاستگذاری است، که اذعان دارد مدیریت گسترده سلامت اجتماعی نیازمند ظرفیتهای دفاعی پیشگیرانه و در مقیاس بزرگ در برابر شوکهای عمده است و تابآوری را به هسته اصلی استراتژی جدید توسعه اجتماعی تبدیل میکند.۱
بنابراین، رسانه به عنوان پاسخی راهبردی به نیاز به سازوکارهای دفاعی سیستمی و پیشگیرانه تأسیس شد و از نظر فلسفی، از ریشههای مددکاری اجتماعی ترمیمی خود متمایز گشت.
گاهشمار تخصصیسازی و تمایز تابآوری
تأسیس رسانه، اوج یک مسیر یکدههای به سمت تخصصیسازی بود:
- مرحله ۱: معرفی تابآوری (۱۳۹۳ ه.ش / ۲۰۱۴ م): اولین ورود به مطالعات تابآوری با ایجاد «خانه تابآوری» به عنوان شاخهای از پلتفرم مددکاری اجتماعی ایرانیان، و همزمان، راهاندازی «باشگاه تاب آوری» به عنوان وابسته به پایگاه خبری مددکار نیوز (madadkarnews.ir) آغاز شد.۱ این مرحله بر پژوهشهای مقدماتی و یادداشتهای تخصصی در این حوزه متمرکز بود.۱
- مرحله ۲: راهاندازی تخصصی (۱۴۰۲ ه.ش / ۲۰۲۳ م): تأسیس رسمی رسانه تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir) در سال ۱۴۰۲ و پس از توسعه مفهومی ایده در حدود سال ۱۴۰۰ رخ داد.۱ این راهاندازی، یک اقدام راهبردی مستقیم برای پر کردن خلأ اطلاعاتی و آموزشی ملی پایدار در زمینه تابآوری اجتماعی و راهبردی بود.۱
این تخصصیسازی نیازمند ساختاری با مدیریت دقیق بود. در حالی که پلتفرم مددکاری اجتماعی ایرانیان به عنوان لنگرگاه آکادمیک و بنیادین، تضمینکننده همافزایی در کل شبکه است، تیمهای تخصصی رسانه استقلال عملیاتی کامل خود را حفظ میکنند.۱
این استقلال برای حفظ کیفیت حرفهای و پایبندی به یک استراتژی سختگیرانه ضد تکرار (Anti-Duplication) حیاتی است، و تضمین میکند که محتوای تخصصی در resiliencemedia.ir (متمرکز بر پایش و اخبار) کاملاً از محتوای پژوهشمحور خانه تابآوری و تمرکز تفسیری/خبری باشگاه تابآوری متمایز باشد.۱
جدول ۱ تکامل سازمانهای مرتبط را خلاصه کرده و تمایز کارکردی را نشان میدهد که زیربنای تأسیس راهبردی رسانه تخصصی بوده است.
جدول ۱: تکامل اکوسیستم تابآوری و تمایز نقش
| پلتفرم | تأسیس تقریبی (ه.ش / م) | تمرکز اصلی و نوع محتوا | نقش راهبردی کنونی | استناد |
| مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) | ۱۳۹۰ / ۲۰۱۱ | مددکاری اجتماعی جامع، تحلیل عمیق اجتماعی، کمپینهای حرفهای | اکوسیستم بنیادین، لنگرگاه آکادمیک/اعتبار، هاب شبکه | ۱ |
| باشگاه تابآوری (از طریق madadkarnews.ir) | ۱۳۹۳ / ۲۰۱۴ | یادداشتهای تخصصی، اخبار عمومی مددکاری اجتماعی، پایش تابآوری | وابسته، جریان محتوا، انتشار اخبار | ۱ |
| رسانه تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir) | ۱۴۰۲ / ۲۰۲۳ | آموزش سیستمی تابآوری، پژوهش، مهندسی تولید محتوا، استراتژی ملی | هاب رسانهای تخصصی، نهادینهساز تابآوری اجتماعی، سازوکار دفاعی راهبردی | ۱ |
سوم. مأموریت، اهداف اصلی و چارچوب اخلاقی (اهداف و مأموریتها)
اهداف سازمانی رسانه تاب آوری ایران پیچیده هستند و فراتر از وظایف معمول رسانهای گسترش مییابند تا نقشهای تعریفشده مهندسی اجتماعی و ترویج سیاستهای راهبردی را در بر بگیرند، که توسط یک فرمان اخلاقی متمایز پشتیبانی میشوند.
مأموریت سهگانه و دامنه پوشش
رسانه تحت یک مأموریت سهگانه بنیادین فعالیت میکند: آموزش، پژوهش، و توسعه تابآوری برای ایرانیان.۱
دامنه محتوایی آن عمداً گسترده است و کل طیف مفاهیم تابآوری را پوشش میدهد، از تابآوری روانشناختی فردی (تابآوری فردی) و مهارتهای سطح خرد، تا تابآوری سازمانی، نهادی و اجتماعی سیستمی (تابآوری سازمانی و اجتماعی).۱
این پوشش گسترده نشاندهنده درکی است که تابآوری یک مفهوم چندبُعدی است و نیازمند راهحلهای یکپارچه در لایههای مختلف جامعه است.۱
یک هدف عملیاتی کلیدی، تقویت همافزایی و تلاش یکپارچه میان دانشآموختگان و متخصصان علوم یاورانه، شامل مددکاری اجتماعی، روانشناسی و جامعهشناسی است.۲ این تأکید بر همکاری بینرشتهای، تضمین میکند که خروجی رسانه از نظر علمی جامع و از نظر زمینهای مرتبط باشد.
اهداف راهبردی: دستیابی به تابآوری ملی چندوجهی
هدف راهبردی فراگیر رسانه، تحقق اهداف تعیینشده برای «تابآوری ملی چندوجهی» است.۲
برای دستیابی به این هدف، رسانه بر تبدیل شدن به مرجع رسمی ملی برای آموزش تابآوری، انتشار پژوهشها و بهروزرسانیهای مرتبط تمرکز دارد.۲ فعالیتهای عملیاتی به طور صریح در خدمت ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تابآوری ملی قرار دارند، که فعالیتهای برنامهای مشخصی شامل پژوهشهای علمی، انتشار کتاب، تفسیرهای تخصصی، و انتشار اخبار مربوط به طرحهای تابآوری را در بر میگیرد.۲
علاوه بر این، رسانه یک مسئولیت عمومی حیاتی را در حوزه یکپارچگی اطلاعات بر عهده میگیرد. وظیفه آن مقابله فعال با تحریف، انجام راستیآزمایی، و ارائه اطلاعات صحیح (مبارزه با تحریف) برای حفاظت از اعتماد عمومی و مبارزه با انتشار شایعات در زمینههای حساس رفاه اجتماعی است.۱
چارچوب اخلاقی: تعهد غیرمادی
یک ویژگی تعیینکننده رسانه تاب آوری ایران، فلسفه عملیاتی اصلی آن است که ریشه در یک تعهد اخلاقی به نهادینهسازی تابآوری اجتماعی «بدون چشمداشت مادی» دارد.۳ این تعهد منعکسکننده باور بنیادین است که آموزش ضروری تابآوری نباید از نظر مالی برای افراد، سازمانها یا جوامع بازدارنده باشد.۳
اهمیت خودگردانی
تعهد رسانه به این رویکرد غیرمادی (جهادی)، علیرغم منابع قابل توجه مورد نیاز برای مدیریت سیستمهای تخصصی، تولید محتوای علمی بهروز و نگهداری پلتفرم، حفظ میشود.۳ تحلیل این مدل عملیاتی، تعهدی قابل توجه به استقلال مالی را نشان میدهد که عمداً از اتکا به بودجههای خاص دولتی یا سازمانهای بزرگ اجتناب میکند.۳
این مدل خودگردانی صرفاً یک انتخاب بودجهای نیست؛ بلکه یک عنصر راهبردی است که برای افزایش اعتبار و استقلال حرفهای طراحی شده است. رسانه با حفظ استقلال مالی، تضمین میکند که محتوای آموزشی و استانداردهای حرفهای آن به صورت داخلی تنظیم شده و در برابر تأثیر منافع تجاری خارجی یا ملاحظات سیاسی آسیبپذیر نباشد.۱
این استقلال راهبردی در حوزه اجتماعی پیچیده، به ویژه در دوران بحران، حیاتی است، زیرا درک از رسانه را به عنوان یک مرجع مورد اعتماد و بیطرف در مبارزه با اطلاعات نادرست و ساختن ظرفیت عمومی تقویت میکند. این اعتبار، اثربخشی خروجی آموزشی رسانه را در تأثیرگذاری بر رفتار و عقاید به طور قابل توجهی افزایش میدهد.
چهارم. چشمانداز راهبردی و متدولوژی سیستمی برای مهندسی رفتار (چشمانداز)
چشمانداز راهبردی رسانه تاب آوری ایران با رویکرد سیستمی نوآورانه آن تعریف میشود، که هدفش فراتر رفتن از کمپینهای آگاهیبخشی سطحی به سمت مهندسی قابل اندازهگیری و پایدار رفتار انطباقی است.
تغییر الگو: از حساسسازی تا تثبیت طرحواره
رسانه صراحتاً مدل سنتی و کوتاهمدت آموزشی رایج در بسیاری از مداخلات اجتماعی را که اغلب به صرف «حساسسازی» بدون تغییر رفتاری ماندگار میانجامد، رد میکند.۲ متدولوژی رسانه بر تابآوری به عنوان یک فرآیند توسعهای مستمر متمرکز است که باید به طور عمدی و بر اساس ساختار شناختی، هیجانی و اجتماعی گروه هدف طراحی و مدیریت شود.۲
چشمانداز نهایی، ایجاد یک طرحواره شناختی-رفتاری (Cognitive-Behavioral Schema) عمیقاً درونیشده—یک چارچوب قوی برای تفکر و واکنش—است که به صورت ناخودآگاه در لحظات بحران فعال میشود و بدین ترتیب عملکرد انطباقی و بازیابی را تضمین میکند.۲ دستیابی به این هدف پیچیده نیازمند یک متدولوژی سیستمی چندمرحلهای است که بر اصول آکادمیک سختگیرانه بنا شده باشد.
متدولوژی سیستمی پنجمرحلهای (نقشه راه فنی)
رسانه از یک متدولوژی سیستمی پنجمرحلهای برای طراحی، بومیسازی و اجرای برنامههای آموزشی ساختارمند تابآوری خود استفاده میکند، که این فرآیند را به عنوان یک چرخه مستمر و بازخورد-محور برای تضمین بالاترین سطح کارآمدی و انطباق مفهومسازی میکند.۲
مرحله ۱: تشخیص نیاز تابآوری خط مبدأ
این فرآیند با یک مرحله تشخیصی دقیق آغاز میشود که برای مداخله مبتنی بر شواهد ضروری است.۲
- ارزیابی سایکومتریک: استفاده از مقیاسهای سایکومتریک معتبر و بومیشده (مانند مقیاس تابآوری کانر-دیویدسون یا سازههای تخصصی مشابه) برای تعیین دقیق نمره تابآوری خط مبدأ جمعیت هدف.۲ این کار امکان شناسایی دقیق مولفههای عملکردی ضعیفتر، مانند خودکارآمدی، ظرفیت تنظیم هیجانی، یا سطوح امید، که نیازمند مداخله هدفمند هستند، را فراهم میآورد.۲
- تحلیل زمینهای: بررسی ساختار سازمانی، فرهنگ حاکم، ریسکهای محیطی خاص، و استرسزاهای بومی—فشارهای منحصربهفرد و محلیشدهای که به صورت سیستمی بر تابآوری گروه هدف تأثیر میگذارند (به عنوان مثال، چالشهای اقتصادی خاص یک منطقه، بوروکراسی سازمانی).۲
- خروجی: اوج این مرحله، ایجاد یک سند «نمایه تابآوری» است که به عنوان نقشه راه حرفهای برای تعریف اهداف آموزشی دقیق عمل میکند.۲
مرحله ۲: نقشهکشی ماژولار و مبتنی بر هدف
بر اساس نمایه تشخیصی، محتوای آموزشی به صورت واحدهای ماژولار و پیوسته طراحی میشود که هر کدام به یک هدف رفتاری مشخص پیوند خورده است.۲
- مدل علمی یکپارچه: محتوا با استفاده از ترکیبی از چارچوبهای درمانی، عمدتاً درمان شناختی-رفتاری (CBT)، یکپارچهشده با اصول نظریه دلبستگی و نظریه یادگیری اجتماعی، سنتز میشود.۲
- الزام اکتساب مهارت: نکته حیاتی این است که طراحی آموزش ایجاب میکند حداقل ۶۰ درصد از زمان آموزشی به یادگیری عملی و تجربی اختصاص یابد: تمرینهای شبیهسازیشده، نقشآفرینی، و سناریوهای حل مسئله گروهی. این تمرکز سختگیرانه تضمین میکند که فرآیند با موفقیت دانش را به اکتساب مهارت درونیشده تبدیل کند و از شکست «دانستن بدون عمل» جلوگیری نماید.۲
مرحله ۳: انطباق فرهنگی و زمینهای (بومیسازی)
این مرحله به عنوان حیاتیترین عامل تمایز در متدولوژی رسانه تعریف میشود و تضمین میکند که تابآوری با استفاده از منابع حمایتی بومیِ بافتار فرهنگی-اجتماعی ایران تقویت شود.۲
- ترجمه زمینهای: سناریوها، مثالها و مطالعات موردی به طور عمدی از مدلهای تعمیمیافته غربی فاصله گرفته و با موقعیتهای روزمره خاصی که ایرانیان با آن مواجه هستند (مانند چالشهای مربوط به روابط خانوادگی، فشارهای اجتماعی-بوروکراتیک، یا واقعیتهای اقتصادی) انطباق داده میشوند.۲
- سرمایه اجتماعی بومی: برنامه درسی بر استفاده از عوامل حفاظتی مبتنی بر فرهنگ و دین، مانند قدرت شبکه خانواده گسترده، شبکههای اجتماعی غیررسمی و مفهوم توکل (Reliance on God)، تأکید صریح دارد که همگی به عنوان عوامل حفاظتی قدرتمند موجود در جامعه عمل میکنند.۲
- مفهومسازی دقیق: اصطلاحات تخصصی صرفاً ترجمه نمیشوند، بلکه به طور دقیق «مفهومسازی» میشوند تا از سوءتفاهمهای معنایی جلوگیری شود و تضمین گردد که مداخله به طور عمیق و دقیق در واژگان فرهنگی محلی طنینانداز شود.۲
مرحله ۴: انطباق طیفی (ارائه متناسب با سن)
محتوا به صورت رادیکالی در کل طیف سنی و نهادی تنظیم میشود تا دقیقاً با مرحله رشد شناختی و نیازهای روانشناختی گروه هدف همخوانی داشته باشد.۲
- کودکی و نوجوانی: تمرکز بر ایجاد توانمندیهای هیجانی بنیادین و تقویت عوامل حفاظتی بیرونی است. ارائه محتوا از رویکردهای بازیمحور، داستانگویی، هنردرمانی و بازیهای ساختارمند برای تقویت تنظیم هیجان، خودکارآمدی و حل مسئله بین فردی استفاده میکند.۲ یک عنصر کلیدی، آموزش متولیان (والدین، مربیان) برای ایفای نقش «پایگاه امن» و عامل حفاظتی اولیه است.۲
- بزرگسالی و محیطهای سازمانی: آموزش نیازمند یک مدل تغییر رفتاری عمیق و پایدار است. این شامل مداخلههای شناختی-رفتاری متمرکز بر بازسازی تفسیرگرایانه (شناسایی و تغییر الگوهای فکری غیرانطباقی)، آموزش مهارتهایی نظیر ذهنآگاهی (Mindfulness) و به کارگیری اصول پذیرش و تعهد (ACT principles) است.۲ آموزش سازمانی به طور خاص ایجاد فرهنگهای سازمانی تابآور را هدف قرار میدهد و بر توانایی سیستم برای جذب شوکها از طریق ارتباط قوی و فرآیندهای تصمیمگیری غیرمتمرکز تمرکز دارد.۲
مرحله ۵: پایش اثربخشی و تثبیت طرحواره
رویکرد سیستمی نیازمند پایش مستمر برای تأیید اثربخشی آموزش و اطمینان از تغییر رفتاری درونیشده است.۲
- اجرای کارآمد: آموزش به صورت فواصل زمانی طولانیمدت و منظم (نه کارگاههای یکروزه) اجرا میشود تا زمان کافی برای تمرین و درونیسازی فراهم شود.۲ این شامل تخصیص تسهیلگران محلی است که آشنایی عمیقی با بافت فرهنگی و سازمانی دارند، و استفاده از «تکالیف میدانی» است که شرکتکنندگان مهارتها را در محیطهای واقعی به کار میبرند.۲
- ارزیابی اثربخشی پس از اجرا (M&E): پاسخگویی حرفهای ایجاب میکند که اثربخشی به صورت عینی اندازهگیری شود. این شامل تکرار ارزیابیهای سایکومتریک ۳ تا ۶ ماه پس از اتمام برنامه برای اندازهگیری تغییرات کمی در نمرات تابآوری است.۲ همچنین ارزیابی تأثیر بر شاخصهای عملکردی و شاخصهای عملکردی سازمانی (KPIs)، مانند کاهش غیبت ناشی از استرس، بهبود شاخصهای رضایت شغلی، یا کاهش تعارضات سازمانی را در بر میگیرد.۲
مدل پایشمحور سوسیوگرامی: یک نوآوری متدولوژیک
