محله؛ سنگر اول تابآوری
راهنمای جامع ارتقای پایداری اجتماعی در جوامع محلی
مقدمه: چرا محله؟
در جهان معاصر که با چالشهای فزایندهای نظیر تغییرات اقلیمی، بحرانهای اقتصادی و گسستهای اجتماعی روبهروست، مفهوم «تابآوری» (Resilience) از یک واژه تخصصی به یک ضرورت زیستی تبدیل شده است.
تابآوری اجتماعی به معنای توانایی یک جامعه برای جذب شوکها، انطباق با تغییرات و بازگشت به وضعیت کارکردی (و حتی بهتر از پیش) پس از وقوع بحران است.
اما چرا محله؟ تجربیات جهانی نشان میدهد که در لحظات اولیه وقوع یک بحران (خواه زلزله باشد یا یک اپیدمی مانند کووید-۱۹)، دولتها و نهادهای مرکزی به دلیل بروکراسی و فاصله جغرافیایی، قادر به مداخله فوری نیستند.
در این “زمان طلایی”، این همسایگان و شبکههای محلی هستند که اولین پاسخ را میدهند. بنابراین، تابآوری ملی از کوچهها و محلهها آغاز میشود.
سرمایه اجتماعی: چسبِ نگهدارنده جامعه
سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، شبکههای روابط و هنجارهای متقابل است. در محلهای که ساکنان آن تنها “همسایه” (سایه به سایه هم) زندگی میکنند اما تماسی با هم ندارند، تابآوری در کمترین سطح خود قرار دارد.
- شبکههای پیونددهنده (Bonding): تقویت روابط درونگروهی میان همسایگان همفکر یا همفرهنگ.
- شبکههای پلساز (Bridging): ایجاد ارتباط میان گروههای مختلف محله (مثلاً پیوند میان کسبه و جوانان).
- راهکار عملیاتی: ایجاد “پاتوقهای محلی” و برگزاری رویدادهای غیررسمی. هدف این است که افراد از حالت “غریبه” به “آشنا” تغییر وضعیت دهند تا در زمان بحران، انگیزه اخلاقی برای کمک به یکدیگر داشته باشند.
شناسایی ظرفیتها و آسیبپذیریهای نهفته
تابآوری بدون شناخت دقیق از میدان عمل، تنها یک شعار است. هر محله دارای یک “نقشه ریسک” منحصربهفرد است.
- نقشهبرداری مشارکتی: ساکنان باید خودشان نقاط قوت (مثل یک نانوایی که موتور برق دارد) و نقاط ضعف (مثل دیوار لرزان یک ساختمان قدیمی) را شناسایی کنند.
- پایش گروههای آسیبپذیر: تابآوری یک محله با وضعیت ضعیفترین عضو آن سنجیده میشود. شناسایی سالمندان تنها، معلولان و خانوادههای کمدرآمد و اتصال آنها به یک شبکه حمایتی داوطلبانه، از ارکان اصلی پایداری محلی است.
آموزش و مهارتآموزی: از آگاهی تا مهارت
بسیاری از تلفات در بحرانها نه به دلیل خودِ حادثه، بلکه به دلیل رفتارهای اشتباه ناشی از ترس و ناآگاهی است.
- آموزشهای فنی: کمکهای اولیه، اطفای حریق و ایمنسازی غیرسازهای منازل.
- مدیریت روانی بحران: آموزش تابآوری روانشناختی برای جلوگیری از پانیک (ترس جمعی).
- تولید محتوای محلی: آموزشها باید با زبان و فرهنگ همان محله سازگار باشد. برای مثال، استفاده از پتانسیل مساجد یا مدارس محله برای تشکیل گروههای “دوام” (داوطلبان واکنش اضطراری محله).
حکمرانی محلی و ساختارهای داوطلبانه
تابآوری نباید به صورت “بالا به پایین” دیکته شود. مردم باید خود را مالک فرآیند تغییر بدانند.
