تابآوری کارآفرینانه: کلید موفقیت پایدار در دنیای متغیر
تابآوری کارآفرینانه به معنای توانایی کارآفرینان و سازمانهایشان برای مقابله، انطباق، و بازگشت سریع از شکستها، ناملایمات، و چالشهای ناگهانی بازار است، به طوری که نه تنها از این تجارب جان سالم به در ببرند، بلکه از آنها درس گرفته و قویتر شوند.
در دنیای تجارت امروز که با تغییرات شتابان فناوری، نوسانات اقتصادی و
بحرانهای پیشبینی نشده (مانند بیماریهای همهگیر یا تحریمها) مشخص
میشود، تابآوری صرفاً یک ویژگی شخصیتی نیست، بلکه یک قابلیت مدیریتی و استراتژیک حیاتی محسوب میشود.
ماهیت و ضرورت تابآوری در کارآفرینی
فرآیند کارآفرینی ذاتاً با عدم قطعیت، ریسک بالا و احتمال بالای شکست همراه است.
آمارها نشان میدهند که درصد قابل توجهی از استارتاپها در سالهای
اولیه فعالیت خود با شکست مواجه میشوند. در این مسیر پرچالش، تابآوری به
عنوان یک سپر دفاعی و موتور محرک رشد عمل میکند.
تعریف تابآوری کارآفرینانه
تابآوری کارآفرینانه را میتوان در دو سطح بررسی کرد:
سطح فردی (کارآفرین): شامل ویژگیهای روانشناختی مانند امیدواری، خوشبینی واقعبینانه، پشتکار، اعتماد به نفس و توانایی مدیریت استرس است. کارآفرین تابآور، شکست را یک فرصت برای یادگیری و تجدید نظر میبیند.
سطح سازمانی: توانایی کل کسبوکار در شناسایی، جذب، و بسیج منابع برای انطباق با شوکهای محیطی. این امر شامل انعطافپذیری عملیاتی، تنوعبخشی به محصولات/بازارها و مدیریت مالی محتاطانه است.
چرا تابآوری ضروری است؟
مدیریت شکست: به کارآفرین امکان میدهد که به جای تسلیم شدن در برابر شکست، تحلیل ریشهای انجام دهد و با سرعت بالاتر و منابع کمتر دوباره تلاش کند.
پایداری در بحران: سازمانهای تابآور در مواجهه با بحرانهای اقتصادی (مانند تورم یا رکود) میتوانند ساختار هزینه و عملیات خود را به سرعت تعدیل کنند.
تقویت نوآوری: تابآوری، ریسکپذیری هوشمندانه را ترویج میدهد؛ زیرا فرد میداند حتی اگر نوآوری شکست بخورد، سازمان توانایی بازگشت دارد.
ابعاد کلیدی تابآوری کارآفرینانه
برای ساختن یک اکوسیستم کارآفرینی تابآور، توجه به ابعاد زیر ضروری است:
الف) تابآوری شناختی (Cognitive Resilience)
این بُعد به ذهنیت و نحوه تفسیر چالشها توسط کارآفرین مربوط میشود.
ترومای جمعی (Collective Trauma) مفهومی عمیق و پیچیده است که فراتر از آسیبهای روانی فردی میرود و کل یک جامعه یا گروه را تحت تأثیر قرار میدهد.
این نوع تروما هنگامی رخ میدهد که یک رویداد فاجعهبار (مانند جنگ،
نسلکشی، بلایای طبیعی بزرگ، همهگیریها یا بیعدالتیهای سیستماتیک) به
صورت گسترده، بنیادین و طولانیمدت، تار و پود اجتماعی، معنای زندگی و حس امنیت یک جامعه را از بین میبرد.
درک این پدیده و نحوه مداخله در آن، برای متخصصان سلامت روان و به ویژه مددکاران اجتماعی که در خط مقدم بحرانها قرار دارند، امری حیاتی است.
درک روانشناسی ترومای جمعی
ترومای جمعی فقط مجموعهای از تروماهای فردی نیست؛ بلکه یک پدیده اجتماعی-روانی است که سه بُعد اصلی دارد:
الف) آسیب به هویت جمعی
ترومای جمعی اغلب باعث تغییر بنیادین در هویت یک گروه میشود. این رویدادها داستان مشترک (Narrative) یک جامعه را خدشهدار میکنند و حس “ما بودن” را مختل میسازند.
از دست دادن معنا: رویدادهایی که ترومای جمعی ایجاد میکنند، باورهای اصلی یک جامعه درباره نظم، عدالت و ایمنی جهان را زیر سؤال میبرند.
حافظه جمعی (Collective Memory): تروما به بخشی از حافظه تاریخی
جامعه تبدیل میشود و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود (ترومای بین
نسلی)، حتی اگر نسلهای بعدی به طور مستقیم درگیر رویداد نباشند.
ب) تروما و سلامت روان
در سطح فردی، مواجهه با ترومای جمعی میتواند منجر به افزایش شدید اختلالات روانی در کل جمعیت شود:
افزایش PTSD و افسردگی: شیوع اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و افسردگی شدید به دلیل درگیری، فقدان و تهدید مداوم.
نشانگان ترومای رابطه: آسیبهای روانی که به دلیل فروپاشی اعتماد در نهادهای اجتماعی، خانوادهها و دولت رخ میدهد.
آموزش تابآوری در بیماران مبتلا به اختلالات اعصاب و روان
امکانی برای ارتقاء سازگاری و کیفیت زندگیچکیده
تابآوری
(Resilience) به عنوان ظرفیت فرد برای سازگاری مثبت در مواجهه با
ناملایمات، استرس، و شرایط دشوار، به یک مفهوم محوری در روانشناسی مثبتگرا
و مداخلات سلامت روان تبدیل شده است.
در بیماران مبتلا به اختلالات روانپزشکی (اعصاب و روان)،
تابآوری میتواند به عنوان یک عامل محافظتی کلیدی عمل کرده و توانایی فرد
را برای مدیریت علائم بیماری، کنار آمدن با عوارض جانبی درمان، و حفظ
عملکرد اجتماعی و شغلی افزایش دهد.
این مقاله به بررسی چگونگی تحقق تابآوری در این بیماران و پاسخ به این
پرسش محوری میپردازد که آیا آموزشهای با هدف ارتقاء تابآوری برای
بیماران مبتلا به اختلالات روانپزشکی امکانپذیر و مؤثر است یا خیر.
یافتههای پژوهشی نشان میدهند که تابآوری پدیدهای صرفاً ذاتی نیست و از طریق آموزش، یادگیری، تمرین و تجربه قابل توسعه است.
بیماران روانپزشکی، با در نظر گرفتن ماهیت بیماری و سطح عملکرد شناختی آنها، آموزشپذیر هستند و مداخلات روانشناختی مبتنی بر تقویت تابآوری میتواند تأثیر مثبتی بر پیامدهای درمان و کیفیت زندگی آنها داشته باشد.
مقدمه: مفهوم تابآوری در بستر اختلالات روانپزشکی
اختلالات روانپزشکی، بیماریهایی مزمن و غالباً عودکننده هستند که فشار
روانی و اجتماعی قابل توجهی را به فرد و خانواده تحمیل میکنند.
علاوه بر علائم اصلی بیماری، بیماران با چالشهایی نظیر انگ اجتماعی، کاهش عملکرد شغلی و تحصیلی، روابط بینفردی متزلزل، و عوارض جانبی داروها دست و پنجه نرم میکنند.
در این بستر، تابآوری روانی،
به معنای قابلیت “بازگشتن از دشواری پایدار و توانایی ترمیم خویشتن”
(Source 1.2)، میتواند یک منبع حیاتی برای حفظ سلامت روان و حرکت به سوی
بهبودی باشد.
در گذشته، تمرکز اصلی درمان بر کاهش و مدیریت علائم بالینی بود، اما رویکردهای نوین روانشناسی، به ویژه روانشناسی مثبتگرا، بر تقویت نقاط قوت و منابع درونی فرد مانند تابآوری تأکید دارند.
تابآوری نه به معنای نادیده گرفتن درد و رنج، بلکه به معنای تعهد به خویشتن، افزایش ظرفیت شفا و تداوم بهبودی است (Source 1.3).
مکانیسم تحقق تابآوری در بیماران اعصاب و روان
تحقق تابآوری در بیماران روانپزشکی فرآیندی چندوجهی است که شامل تعامل
بین ویژگیهای فردی، عوامل حمایتی محیطی و مداخلات درمانی هدفمند میشود.
راهنمای جامع برخورد و حمایت از بیماران مبتلا به اعتیاد با تأکید بر مداخلات تخصصی مددکاری و مدیریت پارانویای متآمفتامین
راهنمای برخورد با بیماران اعتیاد
راهنمای برخورد با بیماران اعتیاد
راهنمای جامع برخورد و حمایت از بیماران مبتلا به اعتیاد با تأکید بر مداخلات تخصصی مددکاری و مدیریت پارانویای متآمفتامین
کاری از دکتر جواد طلسچی یکتا، بنیانگذار پایگاه جامع مددکاری اجتماعی ایرانیان
مقدمه:
اعتیاد
به مواد مخدر و محرکها، یک چالش چندوجهی است که نه تنها فرد مبتلا، بلکه
کل شبکه اجتماعی و خانوادگی او را تحت تأثیر قرار میدهد.۱ برخورد صحیح،
همدلانه و در عین حال قاطع با فرد دارای اختلال مصرف مواد، نیازمند تغییر
پارادایمهای ارتباطی و اتخاذ رویکردهای مبتنی بر شواهد است.
این
گزارش با هدف ارائه یک چارچوب تخصصی برای حمایت از بیماران اعتیاد، به ویژه
افرادی که با عوارض شدید روانی مصرف متآمفتامین (شیشه) مانند سوءظن و
پارانویا دست و پنجه نرم میکنند، تنظیم شده است. همچنین، نقش حیاتی مددکار
اجتماعی در تضمین بهبودی پایدار و جامع تشریح میگردد.
درک اعتیاد به عنوان یک بیماری و تغییر پارادایمهای ارتباطی (بنیاد)
اعتیاد: یک بیماری زیستی-روانی-اجتماعی (پذیرش و حذف انگ)
اعتیاد
یک انتخاب ضعیف یا نقص اخلاقی نیست، بلکه یک بیماری مزمن و پیچیده مغزی
است.۳ مواد اعتیادآور با ورود به سیستم عصبی مرکزی، عملکرد ناقلهای عصبی و
پردازش اطلاعات مغز را مختل میکنند.۴
این بیماری به تدریج پیشرفت
کرده و از مصرف تفننی به یک وابستگی دائمی تبدیل میشود.۵ پذیرش این واقعیت
علمی، نخستین و مهمترین گام برای حذف “انگ” و آغاز یک تعامل مؤثر و
درمانی است.
بسیار حیاتی است که در مواجهه با فرد مبتلا، اصل احترام و
دلسوزی رعایت شود.۶ تحقیر، سرزنش، ایجاد احساس گناه یا شرم نه تنها کمکی
به حل مشکل نمیکند، بلکه مقاومت بیمار در برابر درمان را افزایش داده و
فشار روانی او را تشدید میکند.۶
در بسیاری از موارد، فرد معتاد برای
رهایی از احساس گناه و سرخوردگی ناشی از رفتارهای خود، دوباره به مصرف
مواد روی میآورد؛ زیرا مواد مخدر تنها راه فرار موقت او از این دردها
است.۸
بنابراین، اطرافیان باید با او با مهربانی برخورد کنند و شخص
بیمار را بپذیرند، حتی اگر رفتار مصرف مواد او را تأیید نکنند. این تمایز
میان “پذیرش شخص” و “رد رفتار” کلید کاهش حالت تدافعی بیمار و فعالسازی
انگیزه درونی برای تغییر است.۷
تشویق بیمار به درمان حرفهای (فعالسازی انگیزه درونی)
ترک
موفق اعتیاد، یک فرآیند طولانی و همراه با چالشهای فراوان است که به هیچ
وجه شبیه به تصویرسازیهای غیرواقعی از “چند روز زجر و پاک شدن” در
رسانهها نیست.۹ موفقیت در ترک، نیازمند صبر، تمرکز و اراده قوی از سوی فرد
مبتلا و حمایت اطرافیان است.۹
در مرحله ترغیب، هرگونه اجبار و تهدید
معمولاً نتیجه عکس داده و فرد را بیشتر به سمت اعتیاد سوق میدهد.۱۰ درمان
دائمی و ترک کامل بدون خواست و تمایل درونی خود فرد ممکن نیست.۱۱
نقش
اطرافیان، پشتیبانی و حمایت از این اراده درونی است. خانواده باید با
مطالعه و افزایش آگاهی درباره بیماری اعتیاد و مراحل درمانی، درک درستی از
شرایط پیدا کرده و باور و اعتماد صد درصد خود را نسبت به توانایی فرد برای
بهبودی نشان دهد.۲ اطمینان خاطر دادن به بیمار مبنی بر اینکه خانواده در
تمام مراحل، حتی در صورت لغزش، کنار او خواهد بود، عاملی تعیینکننده
است.۱۱
نکته مهم این است که سمزدایی جسمی تنها بخش کوچکی از درمان
است (حدود یک هفته تا ۱۰ روز).۱۲ مبارزه اصلی پس از سمزدایی آغاز میشود
که شامل کنترل وسوسه و مدیریت عوامل عود (مانند گرسنگی، خشم، تنهایی و
خستگی) است.۱۰ به همین دلیل، ترک اعتیاد، به خصوص برای مواد محرک مانند
شیشه، بدون برنامه تخصصی شامل مشاوره روانشناسی، روانپزشکی و کمک پزشکی،
خطر بازگشت به مصرف بسیار بالایی دارد.۱۳
چالشهای اختصاصی اعتیاد به متآمفتامین (شیشه) و مدیریت سوءظن
خصوصیات بالینی اعتیاد به شیشه و پارانویا
متآمفتامین
(شیشه) به دلیل ماهیت محرک خود، وابستگی روانی شدیدی ایجاد کرده و تأثیرات
مخربی بر سیستم عصبی مرکزی و مغز دارد.۱۴ یکی از خطرناکترین عوارض مصرف
شیشه، ایجاد روانپریشی (سایکوز) شبیه به اسکیزوفرنی است که با توهمات
بینایی و شنوایی، پرخاشگری غیرعادی و بهویژه بدبینی شدید و سوءظن
(پارانویا) مشخص میشود.۱۶
فرد مبتلا به پارانویا بهطور مداوم به
دیگران شک و تردید دارد و هر تعاملی را محتاطانه و تدافعی تفسیر میکند.۱۷
سوءظن میتواند منجر به انزوای اجتماعی شده و حفظ روابط معنادار را برای او
دشوار سازد.۱۸ یکی دیگر از توهمات رایج در مصرفکنندگان شیشه، حس کرمزدگی
(Formication) است که باعث خارش مداوم پوست و ایجاد زخم میشود.۱۶
مدیریت حساسیتهای روانی و رعایت اصول اخلاقی
در
مواجهه با فرد معتاد به شیشه که دچار پارانویا است، هرگونه رفتار پنهانی
یا غیرشفاف، سوءظن او را تقویت و تأیید میکند. همانطور که در پرسش کاربر
نیز به درستی اشاره شده، اقدام به “در گوشی صحبت کردن” یا پچپچ کردن در
حضور فرد، نه تنها یک عمل غیراخلاقی است که موجب آزار روانی فردی میشود که
درگیر دردهای بزرگی است، بلکه به صورت فعال اعتماد و شفافیتی را که برای
درمان حیاتی است، تخریب میکند. در برابر پارانویا، شفافیت و صراحت در کلام
و رفتار یک اصل است.
مفاهیم تابآوری (Resilience) و توانمندسازی (Empowerment)،
دو رکن اساسی در روانشناسی مثبت و علوم اجتماعی هستند که بهطور
فزایندهای به عنوان مفاهیم مکمل و تقویتکننده یکدیگر شناخته میشوند.
تابآوری، به معنای توانایی انطباق موفقیتآمیز با شرایط نامطلوب و
بازگشت قویتر از سختیهاست، در حالی که توانمندسازی، فرآیندی است که
افراد، گروهها و جوامع را قادر میسازد تا کنترل بیشتری بر زندگی خود کسب
کرده و بر منابع و تصمیمگیریهای حیاتی تأثیر بگذارند.
این مقاله علمی-تحلیلی، به بررسی و تبیین ارتباط دو سویه و همافزای
تابآوری و توانمندسازی میپردازد و نشان میدهد که چگونه تقویت هر یک،
مسیر توسعه دیگری را هموار میکند.
کلیدواژهها: تابآوری، توانمندسازی، مددکاری اجتماعی، روانشناسی مثبت، رشد پس از تروما.
مقدمه: تعاریف و مبانی نظری
در دهههای اخیر، تمرکز تحقیقاتی از آسیبشناسی صرف به سمت شناسایی و
تقویت نقاط قوت انسانی معطوف شده است. در این راستا، تابآوری و
توانمندسازی به عنوان مفاهیمی محوری مطرح شدهاند.
تابآوری به معنای «پویایی مثبت و سازگاری موفقیتآمیز در بستر
ناملایمات قابل توجه» تعریف میشود (Masten, 2001). این مفهوم نه یک ویژگی
ثابت، بلکه یک فرآیند است که از طریق تعامل فرد و محیط شکل میگیرد.
توانمندسازی،
بهویژه در چارچوب مددکاری اجتماعی، روانشناسی اجتماعی و توسعه جامعه، به
فرآیند آگاهسازی و افزایش خودکارآمدی فرد در راستای کنترل محیط زندگیاش
اشاره دارد (Rappaport, 1987). توانمندسازی شامل چهار بعد اصلی روانشناختی
است: معناداری، شایستگی/کفایت، حق انتخاب/خودمختاری و تأثیرگذاری.
ارتباط این دو مفهوم در آن است که تابآوری اغلب پیشنیاز یا نتیجهی یک
فرآیند توانمندسازی است. همچنین، افراد تابآور از تواناییهای درونی
بالاتری برای درگیر شدن موفق در فرآیندهای توانمندسازی برخوردارند.
