فهرست عناوین [پنهان]
- تحلیل راهبردهای رسمی دولت در تقویت تابآوری اجتماعی و توانمندسازی محلات
- بخش اول: مبانی مفهومی و چارچوب سیاستگذاری دولت در حوزه رفاه اجتماعی
- بخش دوم: استراتژیهای اجرایی دولت برای توانمندسازی اجتماعمحور (Community-Based Empowerment)
- بخش سوم: نقش تحولآفرین کتابخانههای عمومی در ساختار اجتماعی دولت
- بخش چهارم: همافزایی سازمان بهزیستی و نهاد کتابخانههای عمومی: تحلیل تفاهمنامهها و مدل اجرایی
- بخش پنجم: توسعه سوادهای نوین: تقویت تابآوری شناختی و رسانهای
- بخش ششم: جمعبندی، چالشها و پیشنهادات راهبردی
تحلیل راهبردهای رسمی دولت در تقویت تابآوری اجتماعی و توانمندسازی محلات
مطالعه موردی همافزایی سازمانی (سازمان بهزیستی و نهاد کتابخانههای عمومی کشور)
بخش اول: مبانی مفهومی و چارچوب سیاستگذاری دولت در حوزه رفاه اجتماعی
سیاستگذاریهای اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران بهطور فزایندهای بر مفاهیم تابآوری و سلامت اجتماعی متمرکز شدهاند.
در این چارچوب، سازمان بهزیستی کشور به عنوان متولی اصلی سیاستهای حمایتی و اجتماعی، تعاریف رسمی و مدلهای عملیاتی خاصی را برای این مفاهیم تدوین کرده که مبنای همکاریهای بیننهادی در سطح ملی قرار میگیرد.
تحلیل اسناد این سازمان نشاندهنده یک رویکرد پویا و تحولگرا در قبال تابآوری است که فراتر از صرفاً «بازگشتپذیری» عمل میکند.
تعریف و تبیین تابآوری اجتماعی از منظر سازمان بهزیستی
تابآوری اجتماعی در اسناد رسمی بهزیستی به عنوان «توانایی افراد و جوامع برای مقاومت و بازیابی از شوکها و استرسهای اجتماعی، اقتصادی و محیطی» تعریف شده است.
این مفهوم ظرفیت «پیشبینی، آمادهسازی، پاسخ به این چالشها و انطباق با آنها» را در بر میگیرد، در حالی که عملکرد اجتماعی و نظامهای اقتصادی حفظ شوند.
از زاویهای دیگر، تابآوری اجتماعی ظرفیتی برای «تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحرانهای اجتماعی» نامیده میشود. این تأکید بر تطبیق و سازگاری، یک مفهوم فعال و یادگیرنده را از تابآوری اجتماعی در سطح سیاستگذاری نشان میدهد.
در متون منتشر شده توسط سازمان بهزیستی، تابآوری در مواجهه با بحران دارای مؤلفههای کلیدی مشخصی است که در سه سطح فردی، اجتماعی و سازمانی قابل بررسی هستند.
این مؤلفهها شامل مقاومت، جذب، تعدیل و بازیابی هستند. این تقسیمبندی نشان میدهد که تابآوری یک پدیده صرفاً فردی نیست، بلکه مستلزم وجود و تقویت «سازوکارهای سازمانی و اجتماعیِ کارآمد و منعطف» است.
به عبارتی، تابآوری پایدار زمانی محقق میشود که سازوکارهای سازمانی (مانند چابکی در توزیع منابع) و سازوکارهای اجتماعی (مانند سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی) بهطور هماهنگ و تقویتکننده یکدیگر عمل کنند.
سازمان بهزیستی با تشریح آنچه تابآوری نیست، سعی در ابهامزدایی از این مفهوم دارد. بر اساس این تصریحات، تابآوری «برگشتپذیری صرف» نیست،
«ویژگی افراد» نیست (عبارت انسان تابآور ناصواب است)، و همچنین به معنای «خوگیری با عامل مزاحم یا تن دادن به ذلت و تسلیم شدن» قلمداد نمیشود. در عوض، تابآوری مقابله موفق با انواع شوک یا تهدید است و میتواند به معنای «حداقل آشفتگی در رویارویی با مقدار معینی از تنش» باشد.
این رویکرد سلبی، سیاستگذاران را به سمت تعریف یک ساختار عملگرایانه و مدیریتی سوق میدهد که خط تولید آن مدیریت و ابزار گسترش آن آموزش است.
مأموریت اصلی سازمان بهزیستی و چارچوب سلامت اجتماعی
تأمین سلامت اجتماعی به عنوان مأموریت اصلی سازمان بهزیستی و مطابق با احکام برنامههای توسعه تعیین شده است.
سلامت اجتماعی وضعیتی است که جامعه بتواند شرایط لازم را برای سعادت و رفاه فردی و اجتماعی اعضای خود با اتکا به مشارکت و برنامهریزی برای نقشآفرینی مردم فراهم کند.
این سازمان بر اساس مطالعات بینالمللی و داخلی، سلامت اجتماعی را به عنوان یک سازه پیچیده در سه بُعد اصلی تعریف میکند:
-
رفاه اجتماعی: شامل قوانین، سیاستها و برنامههایی که توسط نهادها برای رفاه افراد جامعه شکل میگیرد.
-
بهزیستی اجتماعی: شامل ارزیابی معنای زندگی و ارتباط فرد با دیگران که منجر به آرامش و آسایش میشود.
-
فضائل اجتماعی: شامل سیاستها، رویکردها، آداب، رسوم و الگوهایی که رفتار اجتماعی افراد جامعه را شکل میدهد.
این چارچوببندی، اهمیت «فضائل اجتماعی» را به عنوان یک بعد محوری در سلامت اجتماعی برجسته میسازد. این بُعد مستقیماً به ضرورت تقویت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و الگوهای تعامل سازنده در جامعه اشاره دارد.
زمانی که تعریف تابآوری به سوی انطباق و تحول هدایت میشود ، این تحول و سازگاری نیازمند ظرفیت یادگیری مستمر است که نمیتواند صرفاً در نهادهای خدماتی-امدادی محقق شود.
در نتیجه، این چارچوب سیاستگذاری، نقش نهادهای تسهیلگر فرهنگی و آموزشی محلی مانند کتابخانههای عمومی و مراکز فرهنگی را برای ایجاد فضاهای گفتوگو و انتقال دانش جدید توجیه و مشروعیت میبخشد.
| مفهوم | تعریف از منظر سازمان بهزیستی (مبتنی بر اسناد رسمی) | سطح تحلیل |
| تابآوری اجتماعی | ظرفیت تبدیل و تحول، تطبیق و سازگاری و توان مقابله با تنش و بحرانهای اجتماعی در افراد، گروهها و جوامع. |
اجتماعی/سیستمی |
| سلامت اجتماعی (فضائل اجتماعی) | سیاستها، رویکردها، آداب، رسوم و الگوهایی که رفتار اجتماعی افراد جامعه را شکل میدهد. |
اجتماعی/فرهنگی |
| تابآوری در بحران | مفهومی چندوجهی شامل مؤلفههای کلیدی مقاومت، جذب، تعدیل و بازیابی در سطوح فردی، اجتماعی و سازمانی. |
مدیریت بحران |
بخش دوم: استراتژیهای اجرایی دولت برای توانمندسازی اجتماعمحور (Community-Based Empowerment)
راهبردهای دولت در حوزه اجتماعی عمدتاً بر مداخلات اجتماعمحور متمرکز شدهاند که هدف نهایی آنها نه صرفاً ارائه خدمات حمایتی، بلکه دستیابی به توسعه پایدار از طریق خودباوری مردم محلی است.
