فهرست عناوین [پنهان]
راهبردهای ارتقاء و تثبیت تابآوری اجتماعی ایران
تمرکز بر ظرفیتهای ملی و توسعه پایدار
چکیده:
تابآوری اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران، به عنوان یک ضرورت راهبردی برای حفظ ثبات، پیشرفت و مصونسازی کشور در برابر شوکهای اقتصادی، محیطی و منطقهای، از اهمیتی حیاتی برخوردار است.
بر مبنای تحلیلهای آکادمیک بینالمللی، تابآوری جامعه ایران ریشه در داراییهای درونزای استراتژیک، بهویژه سرمایههای فرهنگی-مذهبی و ظرفیتهای خوداتکایی دارد.
ارتقاء و تثبیت این تابآوری، مستلزم تقویت مستمر مدلهای حکمرانی مشارکتی و شبکهای، بهینهسازی توزیع منابع، و فعالسازی هرچه بیشتر ظرفیتهای جامعه مدنی و نهادهای بومی در مدیریت بحران است.
این مقاله، به بررسی ارکان اصلی تابآوری در ایران پرداخته و راهکارهای عملی برای نهادینهسازی و ارتقاء مستمر آن را در مسیر دستیابی به توسعه پایدار اجتماعی تحلیل میکند.
مبانی تابآوری اجتماعی: مفهومپردازی و اهمیت استراتژیک
تابآوری اجتماعی، ظرفیت یک جامعه برای جذب، بازیابی، انطباق و تحول در برابر اختلالات و چالشها است.
در مورد ایران، با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک و مواجهه با نوسانات اقتصادی و محیطی، تابآوری نه تنها یک هدف اجتماعی، بلکه یک “ضرورت استراتژیک” برای تضمین امنیت و استمرار خدمات حیاتی محسوب میشود.
مطالعات نشان میدهند که یک جامعه تابآور میتواند تهدیدات خارجی و شوکهای داخلی را به فرصتهایی برای تقویت “ایمنی سیستمی” و ارتقاء انسجام ملی تبدیل کند.
عوامل کلیدی تابآوری شامل توانایی مقاومت (Resistance)، ظرفیت بازیابی (Recovery)، و قابلیت یادگیری و خلاقیت (Creativity) برای سازگاری با شرایط جدید است.
ارکان بنیادین تابآوری ایرانیان: سرمایههای فرهنگی و ظرفیتهای درونزا
بخش قابل توجهی از قدرت انطباقپذیری جامعه ایرانی، مرهون داراییهای عمیق فرهنگی و ساختارهای بومی است که در طول تاریخ، توانستهاند بحرانهای متعددی را مدیریت کنند. این داراییها، ستونهای اصلی تابآوری ملی را تشکیل میدهند:
فرهنگ ایثار و مسئولیت اجتماعی در بحران
یکی از برجستهترین و قویترین مؤلفههای درونزای تابآوری، “فرهنگ ایثار و مسئولیت اجتماعی” است.
این سرمایه اجتماعی-فرهنگی، که ریشه در آموزههای مذهبی و سنتهای جمعگرایانه دارد، در زمان وقوع بلایای طبیعی (مانند زلزله و سیل) یا بحرانهای سلامت (مانند همهگیری کووید-۱۹) به سرعت فعال میشود.
شبکههای غیررسمی، هیئتهای مذهبی، مساجد، و نهادهای خیریه مردمی، به عنوان نیروهای مکمل در کنار ساختارهای رسمی، نقش بسزایی در بسیج منابع، توزیع کمکها و ایجاد همبستگی سریع اجتماعی ایفا میکنند.
این شبکهها، عمق همبستگی و انسجام جامعه را به طرز چشمگیری تقویت مینمایند.
خوداتکایی و پایداری استراتژیک
در مواجهه با فشارهای خارجی، “خوداتکایی در فناوریهای راهبردی و ظرفیتهای ملی” به عنوان یک عامل مهم در تثبیت تابآوری سیستماتیک مطرح است.
این ظرفیتها به کشور امکان میدهند تا در حوزههای حیاتی، وابستگی خود را به سیستمهای بینالمللی کاهش داده و توان مقاومت اقتصادی و فنی خود را در برابر تحریمهای یکجانبه حفظ کند.
این استقلال عمل، اعتماد به نفس ملی را تقویت کرده و به پایداری عملکرد نهادهای ضروری در زمان شوکها کمک میکند.
جامعه مدنی در قامت نیروی تطبیقدهنده
سازمانهای جامعه مدنی و نهادهای غیردولتی در ایران، با وجود محدودیتهای محیطی، به عنوان یک نیروی تطبیقدهنده پویا عمل میکنند.
این نهادها با استفاده از استراتژیهای انطباقی، به سمت حرفهایگرایی و تخصصی شدن سوق یافته و توانستهاند خدمات ضروری و تخصصی را در حوزههای سلامت، محیط زیست، و مددکاری اجتماعی ارائه دهند.
این امر آنها را به بازیگران ضروری در فرآیندهای سیاستگذاری و مدیریت اجتماعی تبدیل کرده و سهمی مؤثر در حفظ سلامت و ارتقاء آموزش جامعه دارند.
راهبردهای ارتقاء تابآوری: گذار به حکمرانی مشارکتی
بر اساس اجماع پژوهشگران، افزایش پایدار تابآوری، بیش از تخصیص منابع جدید، به بهبود شیوههای حکمرانی و فعالسازی ظرفیتهای مردمی بستگی دارد.
نهادینهسازی حکمرانی شبکهای و حمایتی
یکی از مؤثرترین راهبردها، اتخاذ الگوی “حکمرانی شبکهای و مشارکتی” است. این مدل، بر اساس شفافیت و تعامل دوسویه با شهروندان، به توزیع عادلانهتر منابع و تسهیلات در بافتهای شهری و چندقومیتی کمک میکند. مؤلفههای اصلی این حکمرانی شامل:
- پاسخگویی سریع: تقویت ساختارهای سازمانی برای واکنش به موقع و کارآمد در برابر تهدیدات.
- مشارکت هدفمند: جلب مشارکت هدفمند شهروندان و ذینفعان در طراحی و اجرای برنامههای توسعه و مدیریت بحران.
- دسترسی عادلانه به منابع: تضمین دسترسی یکسان و بدون تبعیض به اطلاعات، زیرساختها و خدمات ضروری (مانند سلامت و آموزش) در همه مناطق کشور.
