آموزش تاب آوری و توانمندسازی چندوجهی فرزندخوانده‌ها در ایران؛ از حمایت عاطفی خانواده تا هویت‌یابی، استقلال و مشارکت اجتماعی
تهیه شده در واحد تحریریه پایگاه خبری تاب آوری نوین
فرزندخواندگی یکی از مهم‌ترین جلوه‌های حمایت اجتماعی از کودکان و نوجوانانی است که به دلایل مختلف از مراقبت مؤثر والدین زیستی محروم مانده‌اند. با این حال، پذیرش کودک در یک خانواده، پایان فرایند حمایت نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای تازه از مسئولیت‌پذیری خانوادگی، اجتماعی و نهادی برای فراهم کردن زمینه رشد و شکوفایی اوست.
فرزندخوانده‌ها نیز همانند سایر کودکان و نوجوانان، از نیازهای متنوع جسمانی، روان‌شناختی، عاطفی، اجتماعی، آموزشی و هویتی برخوردارند. با این تفاوت که برخی از آنان ممکن است تجربه‌هایی مانند جدایی از مراقبان اولیه، فقدان، جابه‌جایی بین محیط‌های مراقبتی، محرومیت عاطفی، ناامنی یا ابهام درباره پیشینه خانوادگی را پشت سر گذاشته باشند. البته نباید این تجربه‌ها را به همه فرزندخوانده‌ها تعمیم داد یا فرزندخواندگی را به‌خودی‌خود معادل آسیب روان‌شناختی تلقی کرد.
مسئله اساسی آن است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از ظرفیت خانواده، مددکاری اجتماعی، آموزش تاب آوری و حمایت‌های اجتماع‌محور، شرایطی فراهم کرد که فرزندخوانده‌ها نه‌تنها از حمایت و مراقبت برخوردار شوند، بلکه بتوانند توانایی‌های فردی خود را بشناسند، هویت شخصی و اجتماعی خویش را توسعه دهند، روابط سالم برقرار کنند و برای زندگی مستقل و مشارکت مؤثر در جامعه آماده شوند.
در این میان، آموزش تاب آوری می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم توانمندسازی چندوجهی این گروه مورد توجه قرار گیرد؛ البته به شرط آنکه متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی و حقوقی جامعه ایران طراحی شود.
چرا فرزندخوانده‌ها به آموزش تاب آوری متناسب با شرایط خود نیاز دارند؟
تاب آوری صرفاً توانایی تحمل دشواری‌ها یا کنار آمدن با اتفاقات ناخوشایند نیست؛ بلکه فرایندی پویا و تعاملی است که از طریق آن افراد، خانواده‌ها و جوامع با استفاده از ظرفیت‌های فردی و منابع حمایتی محیطی، با چالش‌ها مواجه می‌شوند و مسیر رشد و سازگاری مثبت را دنبال می‌کنند.
در موضوع فرزندخواندگی، این مفهوم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا شرایط زندگی کودک ممکن است در مراحل مختلف رشد، پرسش‌ها و نیازهای متفاوتی ایجاد کند.
برای مثال:
- کودک ممکن است درباره علت زندگی نکردن با والدین زیستی خود پرسش داشته باشد.
- نوجوان ممکن است در مسیر هویت‌یابی با پرسش‌هایی درباره گذشته و تعلق خانوادگی مواجه شود.
- والدین پذیرنده ممکن است در مواجهه با برخی رفتارهای کودک، دچار نگرانی، سردرگمی یا احساس ناکارآمدی شوند.
- خانواده ممکن است در برابر پرسش‌های اطرافیان، قضاوت‌های اجتماعی یا مداخلات نامناسب دیگران به حمایت و مهارت نیاز داشته باشد.
- فرزندخوانده در آستانه بزرگسالی ممکن است به مهارت‌های استقلال فردی، تصمیم‌گیری، اشتغال و مدیریت روابط اجتماعی نیاز پیدا کند.
بنابراین، آموزش تاب آوری باید از سطح آموزش فردی فراتر رود و هم‌زمان کودک، والدین، خانواده گسترده، مدرسه، شبکه حمایت اجتماعی و نهادهای مسئول را در بر بگیرد.
ملاحظات فرهنگی و اجتماعی ایران در طراحی آموزش تاب آوری فرزندخوانده‌ها
هر الگوی آموزشی که برای فرزندخوانده‌ها در ایران طراحی می‌شود، باید با بوم زیست فرهنگی و اجتماعی کشور تناسب داشته باشد. انتقال مستقیم الگوهای آموزشی سایر کشورها، بدون توجه به ساختار خانواده، ارزش‌های فرهنگی، باورهای اجتماعی و نظام حقوقی ایران، ممکن است با محدودیت‌هایی مواجه شود.
در طراحی یک الگوی بومی، توجه به محورهای زیر ضروری است:
الف) جایگاه خانواده و روابط خویشاوندی
در جامعه ایران، خانواده گسترده، پدربزرگ و مادربزرگ، عمو، عمه، دایی، خاله و سایر خویشاوندان در بسیاری از موارد نقش قابل توجهی در زندگی روزمره کودک دارند. بنابراین آموزش تاب آوری نباید فقط به رابطه والدین پذیرنده و کودک محدود شود؛ بلکه باید در صورت ضرورت و با رعایت محرمانگی، اعضای مؤثر خانواده نیز برای ایجاد محیطی پذیرا و حمایتگر آماده شوند.
ب) مدیریت محرمانگی و افشای موضوع فرزندخواندگی
یکی از موضوعات مهم در فرزندخواندگی، چگونگی گفت‌وگو با کودک درباره پیشینه زندگی و واقعیت فرزندخواندگی است.
این موضوع باید با توجه به سن، میزان درک، آمادگی روانی، شرایط فردی و مصلحت کودک مدیریت شود. پنهان‌کاری طولانی‌مدت، افشای ناگهانی و غیرحمایتگرانه یا انتقال اطلاعات حساس از طریق اشخاص ثالث، ممکن است اعتماد کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
آموزش والدین باید بر گفت‌وگوی تدریجی، صادقانه، متناسب با سن و همراه با حمایت عاطفی تأکید کند.
ج) مقابله با انگ اجتماعی و برچسب‌زنی
در برخی محیط‌های اجتماعی، ممکن است نسبت به فرزندخواندگی برداشت‌های نادرست یا قضاوت‌های غیرمنصفانه وجود داشته باشد. آموزش تاب آوری باید به کودک و والدین کمک کند تا در برابر پرسش‌های نامناسب، کنجکاوی‌های مداخله‌گرانه، تمسخر و تبعیض، مهارت‌های ارتباطی و دفاع سالم از حریم خصوصی خود را کسب کنند.
د) توجه به تنوع فرهنگی، قومی، زبانی و مذهبی
الگوی آموزشی باید به تنوع فرهنگی خانواده‌های ایرانی توجه کند. شیوه گفت‌وگو با کودک، مناسبات خویشاوندی و شیوه حمایت اجتماعی ممکن است در مناطق مختلف کشور تفاوت‌هایی داشته باشد. این تفاوت‌ها باید در طراحی محتوای آموزشی لحاظ شوند، بدون آنکه حقوق اساسی کودک تحت تأثیر قرار گیرد.
هـ) توجه به شرایط اقتصادی و نابرابری‌های اجتماعی
تاب آوری را نمی‌توان صرفاً به مهارت‌های روان‌شناختی فرد محدود کرد. دسترسی به آموزش باکیفیت، خدمات سلامت، فرصت‌های تفریحی، حمایت اقتصادی، خدمات مشاوره‌ای و فرصت‌های شغلی نیز در شکل‌گیری تاب آوری نقش دارند.
ازاین‌رو، آموزش فرزندخوانده‌ها باید با برنامه‌های حمایت اجتماعی و کاهش موانع ساختاری همراه باشد.
الگوی چندوجهی توانمندسازی فرزندخوانده‌ها
برای طراحی یک برنامه جامع در ایران، پیشنهاد می‌شود توانمندسازی فرزندخوانده‌ها در هشت حوزه دنبال شود:
۱. توانمندسازی عاطفی و روان‌شناختی: تقویت خودارزشمندی، تنظیم هیجانات، اعتماد، احساس امنیت و مدیریت تجربه‌های دشوار.
