فهرست عناوین [نمایش]
مدلسازی طرحوارههای منعطف: زیربنای نوین تابآوری روانشناختی
چکیده: فراتر از طرحوارههای ناسازگار
تابآوری، صرفاً توانایی بازگشت به حالت اولیه پس از بحران نیست؛ بلکه یک فرآیند فعال برای رشد و بالندگی پس از تروما (Post-Traumatic Growth) است.
در حالی که پژوهشهای پیشین عمدتاً بر نقش طرحوارههای ناسازگار اولیه (Early Maladaptive Schemas – EMS) یانگ در تضعیف سلامت روان تمرکز داشتند، این مقاله یک رویکرد نوین را معرفی میکند:
طرحوارههای منعطف (Flexible Schemas) به عنوان زیربنای روانشناختی تابآوری.
این مدل فرضی بر نقش حیاتی بازسازی شناختی (Cognitive Restructuring) و ذهنآگاهی (Mindfulness) به عنوان متغیرهای میانجی تمرکز دارد که گذار از الگوهای فکری خشک و ناسازگار به سمت طرحوارههای انعطافپذیر و تابآور را تسهیل میکنند.
هدف، ارائه یک مدل معتبر برای تبیین مکانیسم درونی تابآوری است.
طرحوارههای ناسازگار: ریشههای آسیبپذیری
طرحوارههای ناسازگار، الگوهای عمیق و پایدار فکری و هیجانی هستند که در دوران کودکی شکل گرفته و در طول زندگی به صورت خودتخریبگر عمل میکنند (مانند طرحواره رهاشدگی، نقص/شرم یا خویشتنداری افراطی).
این طرحوارهها، در حکم فیلترهای ذهنی عمل کرده و فرد را مستعد ابتلا به اختلالات روانی و کاهش تابآوری در مواجهه با استرس میکنند.
در واقع، هرگاه فرد با بحرانی روبرو میشود، طرحوارههای ناسازگار فعال شده و او را به سمت یکی از سبکهای مقابلهای ناسازگار (Maladaptive Coping Styles) سوق میدهند:
تسلیم شدن (قبول طرحواره به عنوان حقیقت)، اجتناب (فرار از موقعیتهای فعالکننده) یا جبران افراطی (واکنش عکسالعملی شدید). هیچیک از این سبکها، فرد را به تابآوری واقعی و رشد نمیرساند.
طرحوارههای منعطف: تعریف جدیدی از تابآوری
طرحواره منعطف یا طرحواره تابآور، سازهای است که توسط محققانی نظیر الیوت و همکاران، برای رفع نقص مدل یانگ مطرح شد.
این طرحوارهها بر خلاف الگوهای ناسازگار، دارای سه ویژگی کلیدی هستند:
- یکپارچگی دادهها (Data Integration): طرحواره منعطف، میتواند اطلاعات متناقض را بپذیرد. برای مثال، فردی که طرحواره منعطف دارد، میتواند باور داشته باشد که «من انسان ارزشمندی هستم، هرچند گاهی مرتکب اشتباه میشوم و این امر طبیعی است»، در حالی که طرحواره نقص/شرم تنها بر بعد منفی متمرکز است.
- انعطافپذیری شناختی (Cognitive Flexibility): توانایی تغییر دیدگاه، بازسازی معنای رویدادها و استفاده از توجیههای جایگزین در مواجهه با شکست یا تروما.
- پذیرش هیجانی (Emotional Acceptance): پذیرش احساسات منفی بدون قضاوت و واکنش فوری، که اجازه میدهد فرد به جای درگیری با هیجانات، بر حل مسئله تمرکز کند.
طرحوارههای منعطف، در حکم زیربنای قوی و مستحکم عمل میکنند که به فرد اجازه میدهند بر روی تجربیات سخت بنا کند و به جای شکستن، خم شود و سپس رشد کند.
