رسانه تاب آوری ایران | نخستین مرجع و پرتال تخصصی تابآوری اجتماعی کشور: رسانه تاب آوری ایران (ResilienceMedia.ir) نخستین مرجع تخصصی و پرتال جامع تابآوری اجتماعی در ایران است که با هدف تولید، توسعه و انتشار دانش تخصصی تابآوری در سال ۱۴۰۲ راهاندازی شد.
رسانه تاب آوری ایران | نخستین مرجع و پرتال تخصصی تابآوری اجتماعی کشور: رسانه تاب آوری ایران (ResilienceMedia.ir) نخستین مرجع تخصصی و پرتال جامع تابآوری اجتماعی در ایران است که با هدف تولید، توسعه و انتشار دانش تخصصی تابآوری در سال ۱۴۰۲ راهاندازی شد.
پیوندها
رسانه تاب آوری ایران
رسانه تابآوری ایران با هویت انحصاری resiliencemedia.ir، نخستین پرتال جامع و مرجع تخصصی تابآوری اجتماعی در کشور است.
پژوهشی از دکتر جواد طلسچی یکتا: بنیانگذار وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان
انجمنهای مددکاری اجتماعی در ایران: تاریخچه، وضعیت کنونی و میزان تأثیرگذاری در جامعه مددکاری اجتماعی کشور
چکیده
این مقاله به بررسی جامع انجمنهای صنفی مددکاری اجتماعی در ایران میپردازد و تاریخچه پیدایش، وضعیت کنونی و میزان تأثیرگذاری آنها را در جامعه مددکاری اجتماعی کشور تحلیل میکند.
مددکاری اجتماعی در ایران با تلاشهای پیشگامانه خانم ستاره
فرمانفرماییان و تأسیس آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی در سال ۱۳۳۶
(۱۹۵۷-۱۹۵۸) بنیان نهاده شد که منجر به شکلگیری نهادهای حرفهای کلیدی
نظیر انجمن مددکاران اجتماعی ایران (ISWA)، انجمن علمی مددکاران اجتماعی
ایران (ISASW) و کانون کلینیکهای مددکاری اجتماعی (CSWC) گردید.
این گزارش سیر تحول این انجمنها، فعالیتهای جاری آنها در حوزههای
سیاستگذاری اجتماعی، توسعه حرفهای و واکنش به بحرانها را تشریح میکند.
همچنین، میزان تأثیرگذاری آنها بر جامعه مددکاری اجتماعی و سیاستهای کلان
کشور مورد ارزیابی قرار میگیرد. در نهایت، چالشهای موجود، به ویژه عدم
انسجام داخلی و شناخت عمومی ناکافی، و فرصتهای پیشرو برای ارتقاء جایگاه و
اثربخشی این حرفه در ایران مورد بحث قرار میگیرد.
مقدمه
مددکاری اجتماعی
به عنوان یک خدمت حرفهای، بر پایه دانش و مهارتهای خاص استوار است و هدف
آن کمک به افراد، گروهها و جوامع برای دستیابی به استقلال شخصی، اجتماعی و
رضایت فردی و جمعی است.۱ در پیشبرد هر رشته تخصصی، نقش انجمنهای حرفهای
حیاتی است.
این نهادها مسئول تعیین استانداردهای اخلاقی، ترویج توسعه حرفهای، دفاع
از منافع حرفه و تأثیرگذاری بر سیاستهای رفاه اجتماعی هستند. ظهور این
انجمنها اغلب با پیچیدگیهای جوامع صنعتی مرتبط است، جایی که مددکاری
اجتماعی برای حل مشکلات ناشی از صنعتی شدن و برنامههای رفاهی پس از جنگ
جهانی اول پدید آمد.۱
در ایران، تاریخچه مددکاری اجتماعی به بیش از شش دهه میرسد.۲ معرفی و نهادینه شدن این حرفه به طور جداییناپذیری با نام خانم ستاره فرمانفرماییان گره خورده است.
وی که از یک خانواده برجسته سیاسی و اقتصادی برخاسته بود، با وجود
سنتهای خانوادگی و تحمل مشکلات فراوان، برای تحصیل به آمریکا سفر کرد.۴ در
آنجا، به جای جامعهشناسی یا روانشناسی که رویکردهای صرفاً نظری داشتند،
جذب رشته مددکاری اجتماعی شد که هم رویکرد علمی به مسائل اجتماعی داشت و هم
با اقدام اجتماعی (Social Action) در صدد حل معضلات زندگی افراد به خصوص
نیازمندان بود.۴
فعالیتهای آموزشی، پژوهشی، مشاوره و خدمات اجتماعی وی از سال ۱۳۳۶ تا
۱۳۵۷ (۱۹۵۷-۱۹۷۸) در ایران، او را به عنوان بنیانگذار رشته مددکاری
اجتماعی در کشور مطرح میسازد.۴ تلاشهای پیگیرانه او در شناساندن این رشته
و نقش تعیینکننده مددکاران اجتماعی در حل مشکلات جامعه در حال گذار
ایران، با وجود موانع و تنگناهای سخت، به تأسیس
آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی در پایان سال ۱۳۳۶ (۱۹۵۷-۱۹۵۸) در
جوار ساختمان وزارت کار و امور اجتماعی انجامید.۲ این رویداد نقطه آغازین
آموزش رسمی مددکاری اجتماعی و زمینهساز سازماندهی حرفهای در کشور بود.
این مسیر نشان میدهد که مددکاری اجتماعی به عنوان یک حرفه رسمی، نه از دل
تحولات صنعتی بومی، بلکه به عنوان یک مدل وارداتی از جوامع صنعتی غربی به
ایران معرفی شد.
انتخاب آگاهانه خانم فرمانفرماییان برای تمرکز بر جنبه عملی و
اقداممحور مددکاری اجتماعی، نشان از تلاش برای انطباق این رشته با نیازهای
خاص جامعه ایرانی دارد.
این رویکرد انطباقی در مراحل اولیه، چالشهایی را در پذیرش محلی و تخصیص
منابع ایجاد کرده است که بر رشد و درک عمومی از این حرفه و انجمنهای آن
تأثیر گذاشته است.
علاوه بر این، شکلگیری اولیه این رشته در ایران، نه یک حرکت گسترده
دولتی یا اجتماعی، بلکه نتیجه دیدگاه و پشتکار یک فرد متعهد بود. این امر
نشان میدهد که حرفهایسازی اولیه مددکاری اجتماعی در ایران تا حد زیادی
یک فرآیند از بالا به پایین یا شخصیتمحور بوده است.
هدف این مقاله، ارائه یک تحلیل پژوهشی جامع از انجمنهای صنفی مددکاری
اجتماعی در ایران است. این تحلیل بر تاریخچه پیدایش، وضعیت عملیاتی کنونی و
میزان تأثیرگذاری آنها بر جامعه مددکاری اجتماعی ملی و سیاستهای اجتماعی
گستردهتر تمرکز دارد. ساختار این مقاله، خواننده را از مسیر تاریخی،
چشمانداز کنونی انجمنهای کلیدی، فعالیتهای متنوع آنها، و ارزیابی
تأثیر، چالشها و چشماندازهای آتی هدایت میکند.
تاریخچه پیدایش مددکاری اجتماعی و انجمنهای صنفی در ایران
۱. ریشههای اولیه و بنیانگذاری مددکاری اجتماعی در ایران
معرفی رسمی مددکاری اجتماعی در ایران، ارتباط ناگسستنی با فعالیتهای خانم ستاره فرمانفرماییان
دارد. فعالیتهای او از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۵۷ (۱۹۵۷-۱۹۷۸) به عنوان بنیانگذار
این رشته شناخته میشود.۴ وی پس از تحصیل در رشته مددکاری اجتماعی در
ایالات متحده، با روحیهای عملگرا و اشتیاق فراوان به خدمت به انسانهای
آسیبدیده و نیازمند، به ایران بازگشت.۴ تلاشهای او در شناساندن این رشته و
نقش تعیینکننده مددکاران اجتماعی در حل مشکلات اجتماعی جامعه در حال گذار
ایران، منجر به تأسیس
آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی در سال ۱۳۳۶ (۱۹۵۷-۱۹۵۸) شد.۲ این
مؤسسه نقش محوری در تربیت اولین نسل از مددکاران اجتماعی حرفهای در کشور
ایفا کرد. شایان ذکر است که مددکاری اجتماعی به عنوان یک حرفه متمایز، پس
از جنگ جهانی اول در جوامع صنعتی و برای حل مشکلات ناشی از صنعتی شدن،
مانند برنامههای رفاهی کارگران، در سطح جهانی پدید آمد.۱ نیاز به تخصص
برای اجرای این برنامهها، تقاضا برای مددکاران اجتماعی آموزشدیده را
ایجاد کرد.۱ بنابراین، پذیرش این حرفه در ایران، بخشی از روند جهانی
حرفهایسازی رفاه اجتماعی بود.
۲. شکلگیری اولین تشکلهای حرفهای: انجمن مددکاران اجتماعی ایران
انجمن مددکاران اجتماعی ایران (ISWA)، قدیمیترین و برجستهترین نهاد حرفهای در این حوزه، ریشههای خود را در تأسیس کانون مددکاران اجتماعی
در سال ۱۳۴۰ (۱۹۶۱) مییابد.۵ این کانون با همت گروهی از دانشجویان و
فارغالتحصیلان آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی شکل گرفت که نشاندهنده تکامل
طبیعی از آموزش آکادمیک به سازماندهی و حمایت حرفهای است. انقلاب اسلامی
(۱۳۵۷) و جنگ تحمیلی (۱۳۵۹-۱۳۶۷) به طور قابل توجهی فعالیتهای ISWA را
مختل کرد، همانند بسیاری از سازمانهای غیردولتی دیگر در کشور، که منجر به
دورهای از بیثباتی و کاهش فعالیت شد.۵ با این حال، بازگشت ثبات و آرامش
پس از دوران دفاع مقدس، زمینه را برای از سرگیری فعالیتهای ISWA فراهم
آورد. گام مهم در رسمیت یافتن مجدد آن، دریافت مجوز رسمی فعالیت در سال
۱۳۷۱ (۱۹۹۲-۱۹۹۳) تحت عنوان “انجمن مددکاران اجتماعی ایران” از کمیسیون
ماده ۱۰ قانون فعالیت احزاب و جمعیتها بود.۵ این رویداد، فصلی جدید و رسمی
را برای انجمن رقم زد.
۳. تحولات تاریخی و تأثیر رویدادهای ملی
دوره پس از جنگ تحمیلی، ثبات لازم را برای ISWA فراهم کرد تا نه تنها
خود را بازسازی کند، بلکه فعالیتهای خود را نیز گسترش دهد. در طول
فعالیتهای مجدد خود، انجمن به طور مداوم در مجامع علمی و حرفهای مختلف
حضور داشته است.۶ یک نقطه عطف مهم که نشاندهنده تعهد ISWA به استانداردهای
جهانی و همکاری بینالمللی است، عضویت آن در
فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی (IFSW) در اواخر سال ۱۳۹۱
(۲۰۱۲-۲۰۱۳) بود.۵ این وابستگی، مددکاری اجتماعی ایران را به جامعه حرفهای
جهانی متصل میکند. ISWA همچنین با موفقیت شعبات مختلفی را در تقریباً
تمام استانهای ایران تأسیس کرده است ۶، که نشاندهنده گسترش ملی و ظرفیت
عملیاتی غیرمتمرکز آن است.
مأموریت اصلی انجمن در طول زمان تکامل یافته و شامل حوزههای حیاتی
مانند کمک به سیاستگذاری اجتماعی در کشور، حساسسازی و آگاهسازی عمومی
جامعه در راستای گسترش سلامت اجتماعی و تقویت جایگاه صنفی و منزلتی حرفه
مددکاری اجتماعی است.۵
این تحول، درک عمیقتری از نقش آن فراتر از صرفاً یک گردهمایی حرفهای
را منعکس میکند. پایداری و ظرفیت انطباقپذیری این سازمان حرفهای در
مواجهه با چالشهای ملی، قابل توجه است.
تاریخچه انجمن مددکاران اجتماعی ایران به وضوح نشان میدهد که با وجود
تأسیس در سال ۱۳۴۰ و سپس مواجهه با دوره طولانی از بیثباتی ناشی از انقلاب
و جنگ، این انجمن توانسته است فعالیتهای خود را از سر بگیرد و در سال
۱۳۷۱ مجوز فعالیت مجدد را کسب کند.
این الگوی اختلال و احیای متعاقب، به جای انحلال کامل، به شدت
نشاندهنده نیاز عمیق به چنین نهاد حرفهای در جامعه مددکاری اجتماعی و
ظرفیت انطباق ذاتی آن است.
این پایداری بیانگر آن است که هویت حرفهای و انگیزه جمعی برای حمایت و
توسعه در میان مددکاران اجتماعی ایران به اندازهای قوی بوده که توانسته
است در برابر بیثباتیهای شدید سیاسی و اجتماعی مقاومت کند.
این امر نشان میدهد که سازمانهای حرفهای، حتی در محیطهای
چالشبرانگیز، میتوانند به عنوان لنگرگاهی برای یک رشته عمل کنند و تداوم
آن را حفظ کرده و در صورت فراهم شدن شرایط، به ظهور مجدد آن کمک کنند. این
مسیر تاریخی، گواهی بر اهمیت پایدار اقدام جمعی برای پیشرفت حرفهای است.
علاوه بر این، رابطه دیالکتیکی بین رویدادهای کلان سیاسی و توسعه
حرفهای خرد نیز آشکار است. اسناد موجود به صراحت بیان میکنند که انقلاب و
جنگ، انجمن را تحت تأثیر “تنشها و ناآرامیها” قرار داده است.۵
در مقابل، “بازگشت ثبات و آرامش پس از دفاع مقدس” ۶ به عنوان شرط لازم
برای دریافت مجوز فعالیت مجدد انجمن معرفی شده است. این امر یک ارتباط علی
مستقیم بین رویدادهای کلان سیاسی و اجتماعی ملی (بیثباتی، جنگ، ثبات پس از
جنگ) و مسیر توسعه حرفهای (رکود، احیا، رسمیتبخشی) برقرار میکند.
توسعه انجمنهای مددکاری اجتماعی
در ایران را نمیتوان جدای از تاریخ اجتماعی-سیاسی گستردهتر کشور درک
کرد. رشد، رکود و ظهور مجدد آنها عمیقاً با بستر ملی در هم تنیده است. این
بدان معناست که عوامل بیرونی به طور قابل توجهی فرصتها و محدودیتها را
برای سازمانهای حرفهای شکل میدهند.
برای مددکاری اجتماعی، این به معنای آن است که توانایی آن برای
تأثیرگذاری بر جامعه نیز به فضای سیاسی و اجتماعی حاکم بستگی دارد، که لزوم
تعامل استراتژیک با دولت و جامعه مدنی را برجسته میسازد.
جدول ۱: نقاط عطف تاریخی در توسعه مددکاری اجتماعی و انجمنهای صنفی در ایران
سال (شمسی/میلادی)
رویداد
شخصیت/سازمان کلیدی
اهمیت
۱۳۳۶ (۱۹۵۷-۱۹۵۸)
تأسیس آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی
ستاره فرمانفرماییان
آغاز آموزش رسمی مددکاری اجتماعی در ایران.
۱۳۴۰ (۱۹۶۱)
تأسیس کانون مددکاران اجتماعی (پیشساز انجمن مددکاران اجتماعی ایران)
دانشجویان/فارغالتحصیلان آموزشگاه عالی خدمات اجتماعی
شکلگیری اولین تشکل حرفهای برای مددکاران اجتماعی.
۱۳۷۱ (۱۹۹۲-۱۹۹۳)
دریافت مجوز مجدد و بازتأسیس رسمی انجمن مددکاران اجتماعی ایران
کمیسیون ماده ۱۰ قانون فعالیت احزاب و جمعیتها
از سرگیری رسمی فعالیتهای انجمن پس از انقلاب و جنگ.
۱۳۹۱ (۲۰۱۲-۲۰۱۳)
عضویت انجمن مددکاران اجتماعی ایران در فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی (IFSW)
فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی (IFSW)
ادغام مددکاری اجتماعی ایران در جامعه حرفهای جهانی.
۱۳۹۶ (۲۰۱۷)
میزبانی کنگره بینالمللی “۶۰ سال مددکاری اجتماعی در ایران” با حضور IFSW
انجمن مددکاران اجتماعی ایران، IFSW، دانشگاه علامه طباطبائی
نمایش تاریخچه مددکاری اجتماعی ایران و تقویت تبادلات بینالمللی.
انجمنهای صنفی مددکاری اجتماعی در ایران: ساختار و اهداف
چشمانداز حرفهای مددکاری اجتماعی در ایران عمدتاً توسط سه نهاد متمایز اما مکمل شکل گرفته است: انجمن مددکاران اجتماعی ایران (ISWA)، انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران (ISASW) و کانون کلینیکهای مددکاری اجتماعی کشور (CSWC).۵
این سازمانها به طور جمعی با هدف پیشبرد حرفه از طریق طیف وسیعی از
فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و خدمات مستقیم، شامل مداخلات پیشگیرانه، درمانی
و بازتوانی برای افراد، خانوادهها و جوامع، فعالیت میکنند.۵
وجود این سه انجمن متمایز نشاندهنده بلوغ و تخصصگرایی فزاینده در حرفه
مددکاری اجتماعی در ایران است. این تفکیک وظایف (انجمن مددکاران برای
حمایت عمومی و سیاستگذاری، انجمن علمی برای پژوهش و آموزش، و کانون
کلینیکها برای عمل بالینی و ارائه خدمات) یک مسیر تکاملی رایج برای
حرفههای تثبیت شده در سطح جهانی است.
این تخصصگرایی امکان تلاشهای هدفمندتر و کارآمدتر را در حوزههای
مختلف مددکاری اجتماعی فراهم میکند و به تخصص عمیقتر و حمایت یا ارائه
خدمات متمرکزتر منجر میشود. این امر نشاندهنده درک فزاینده از نقشها و
محیطهای متنوع در این حرفه است که فراتر از یک درک یکپارچه حرکت میکند.
۱. انجمن مددکاران اجتماعی ایران
انجمن مددکاران اجتماعی ایران (ISWA)، با ریشههای تاریخی عمیق
خود که به سال ۱۳۴۰ بازمیگردد ۵، به عنوان یک سازمان غیردولتی و
علمی-حرفهای فعالیت میکند.۶ مأموریت اصلی آن چندوجهی است: مشارکت فعال در
سیاستگذاری اجتماعی کشور، حساسسازی و آگاهسازی عمومی جامعه در راستای
گسترش سلامت اجتماعی، و مهمتر از همه، تقویت جایگاه صنفی و منزلتی مددکاری
اجتماعی به عنوان یک حرفه یاورانه.۵
این انجمن تعاملات و همکاریهای گستردهای با طیف متنوعی از نهادهای
دولتی و غیردولتی دارد. این نهادها شامل وزارتخانههایی مانند وزارت راه و
شهرسازی، نهادهای انتظامی مانند نیروی انتظامی جمهوری اسلامی، انجمنهای
دانشگاهی مانند انجمن جامعهشناسی ایران و سازمانهای بشردوستانه مانند
سازمان جوانان هلال احمر میشوند.۶
نکته قابل توجه این است که نمایندگان ISWA در جلسات کلیدی سیاستگذاری و
مشورتی در نهادهای تصمیمگیرنده از جمله ستاد مبارزه با مواد مخدر، سازمان
بهزیستی کشور، شورای اجتماعی وزارت کشور و مرجع ملی حقوق کودک وزارت
دادگستری حضور فعال دارند.۶ این مشارکت، نشاندهنده تعامل مستقیم و
تأثیرگذار در حکمرانی و تدوین سیاستهای ملی است.
یکی از ارکان اصلی جایگاه کنونی ISWA، مشارکت فعال بینالمللی آن است. این انجمن در اواخر سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲-۲۰۱۳) به عضویت فدراسیون جهانی مددکاران اجتماعی (IFSW)
درآمد.۵ این وابستگی، همکاریهای بینالمللی قابل توجهی را تسهیل کرده
است، از جمله میزبانی کنگره بینالمللی “۶۰ سال مددکاری اجتماعی در ایران”
در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷) با مشارکت مستقیم مقامات IFSW و کارشناسان بینالمللی
مددکاری اجتماعی.۸
ISWA همچنین در کمیته اخلاق IFSW در منطقه آسیا-اقیانوسیه نقش دارد و در
کمیته سازمان ملل حضور فعال دارد ۹، که نشاندهنده تعهد آن به
استانداردهای حرفهای جهانی و حمایت بینالمللی است. علاوه بر مشارکت در
سیاستگذاری، ISWA یک نهاد پیشرو در سازماندهی همایشها، سمینارها و
نشستهای تخصصی متعدد در سراسر کشور است که بر مسائل اجتماعی مختلف تمرکز
دارند.۶
گستره فعالیت آن از طریق نمایندگیهای استانی در تقریباً تمام استانها
نیز توسعه یافته است.۶ در حال حاضر، انجمن در حال سازماندهی مجدد خود و
تشکیل کارگروههای تخصصی مختلف برای ورود تخصصیتر به حوزههای اساسی امور
اجتماعی است.۶
۲. انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران
انجمن علمی مددکاران اجتماعی ایران (ISASW) مجوز رسمی فعالیت خود
را در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۲-۲۰۰۳) دریافت کرد. این مجوز بر اساس مصوبه شورای
عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۱-۱۹۹۲) و تأیید کمیسیون انجمنهای
علمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی صادر شد.۵ برخلاف نقش گستردهتر
حرفهای و حمایتی ISWA، فعالیتهای ISASW صرفاً به حوزههای علمی،
تحقیقاتی، تخصصی و فنی محدود میشود.۵
برنامههای اصلی آن بر پیشرفت آکادمیک و پژوهشی متمرکز است. این
برنامهها شامل ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی، تقویت همکاری با سایر مؤسسات
علمی و آکادمیک، بازنگری و بهروزرسانی متون و برنامههای پژوهشی، و انتشار
کتب و نشریات علمی میشود.۵
علاوه بر این، ISASW در تأیید صلاحیت مسئولین کلینیکهای مددکاری
اجتماعی، حمایت از مددکاران شاغل در مراکز دولتی و غیردولتی، و نظارت بر
جلوگیری از تخلف در جایگاه حرفهای مددکاران اجتماعی نقش دارد.۵ ساختار
حاکمیتی انجمن شامل مجمع عمومی، هیئت مدیره و بازرس است.۵ این انجمن از
زمان تأسیس خود در سال ۱۳۸۱، شش مجمع عمومی تشکیل داده است.۵
“پژوهشنامه مددکاری اجتماعی” که به صورت فصلی توسط دانشگاه علامه طباطبائی منتشر میشود، به عنوان یک بستر آکادمیک مهم عمل میکند.
این نشریه دسترسی آزاد و داوری دو سو ناشناس دارد و مقالات علمی را در
حوزههای مختلف از جمله مددکاری اجتماعی، رفاه اجتماعی، سلامت اجتماعی،
امنیت اجتماعی، مسائل اجتماعی و هنجارها منتشر میکند.۱۰ این تعهد به
تولیدات علمی، نقش انجمنها را در پیشبرد عمل مبتنی بر شواهد و انتشار دانش
در این حوزه برجسته میسازد.
۳. کانون کلینیکهای مددکاری اجتماعی کشور
کانون کلینیکهای مددکاری اجتماعی کشور (CSWC) به عنوان یک
سازمان غیردولتی و تنها تشکل صنفی اختصاصی مراکز مددکاری اجتماعی در سراسر
کشور فعالیت میکند.۱۱ این کانون در ابتدا در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷-۲۰۰۸) با اخذ
مجوز از وزارت کشور و سازمان بهزیستی تأسیس شد.۵
اهداف اولیه آن شامل انسجامبخشی، ایجاد هماهنگی، وحدت رویه و حمایت از
کلینیکهای مددکاری اجتماعی در سراسر کشور بود.۵ بازتأسیس بعدی در سال ۱۳۸۹
(۲۰۱۰-۲۰۱۱) تحت عنوان “کانون سراسری مراکز مددکاری اجتماعی کل کشور” و
مجدداً با مجوز سازمان بهزیستی کشور انجام شد.۱۲
CSWC یک شبکه قابل توجه را نمایندگی میکند که شامل تقریباً ۳۵۰ تا ۴۰۰
کلینیک مددکاری اجتماعی و ۲۵ کانون استانی در سراسر ایران است.۱۲ این
کلینیکها، تحت نظارت و با مجوز سازمان بهزیستی کشور، طیف متنوعی از خدمات
تخصصی مددکاری اجتماعی را ارائه میدهند.
حوزههای تمرکز آنها شامل توانمندسازی جمعیتهای آسیبپذیر مانند زنان
سرپرست خانوار، رسیدگی به نیازهای کودکان در معرض خطر و بیسرپرست، ارائه
حمایت و توانبخشی به افراد درگیر اعتیاد، ارائه خدمات تخصصی برای کاهش طلاق
و ارائه مشاوره عمومی مددکاری اجتماعی است.
تحلیل نقش پلتفرمهای تخصصی در ارتقای سلامت اجتماعی
رسانه تابآوری: در دنیای
پراسترس امروز، مفهوم «تابآوری» (Resilience) از یک واژه ساده در
روانشناسی به یک ضرورت حیاتی در زیست اجتماعی تبدیل شده است.
در این میان، رسانه تابآوری ایران
به عنوان نخستین و معتبرترین مرجع تخصصی این حوزه، نقشی کلیدی در گذار از
رویکردهای سنتی به متدهای نوینِ مقابله با بحرانها ایفا میکند.
این نوشتار به بررسی ابعاد علمی، کارکردی و تاثیرگذاری این رسانه تحت مدیریت دکتر جواد طلسچی یکتا میپردازد.
تبیین مفهوم رسانه تابآوری در ایران
اصطلاح رسانه تابآوری
صرفاً به معنای انتشار اخبار نیست؛ بلکه به معنای ایجاد یک اکوسیستم
آگاهیبخش است که میان نخبگان علمی و بدنه جامعه ارتباط برقرار میکند.
رسانه تابآوری ایران (resiliencemedia.ir)، با درک این شکاف، در سال ۱۴۰۲ فعالیت خود را آغاز کرد تا اولین گام بلند را برای بومیسازی مفاهیم تابآوری بردارد.
ضرورت وجود مرجعیت تخصصی
تا پیش از تأسیس این رسانه، منابع فارسی در حوزه
تابآوری پراکنده و عمدتاً ترجمهمحور بودند. رسانه تابآوری ایران با
تمرکز بر سه ضلع اصلی:
جامعه نخبگان: تولید محتوای آکادمیک و نظری.
مددکاران اجتماعی: ارائه ابزارهای اجرایی و عملیاتی.
عموم مردم: سادهسازی مفاهیم برای افزایش سطح سلامت روان جامعه.
پیشینه و مدیریت: نقش دکتر جواد طلسچی یکتا
هر جریان فکری موفق، نیازمند یک راهبر متخصص است.
دکتر جواد طلسچی یکتا،
به عنوان بنیانگذار رسانه تابآوری ایران، فردی است که سابقه تألیف بیش از
۱۵ عنوان کتاب تخصصی از جمله کتاب مرجع «باشگاه تابآوری» را در کارنامه
دارد.
او با تأسیس نهادهایی همچون:
خانه تابآوری ایرانیان
پایگاه خبری مددکارنیوز
اولین باشگاه تابآوری ایران
توانسته است یک شبکه منسجم از زیرساختهای سلامت اجتماعی را ایجاد کند.
حضور ایشان به عنوان مدرس کشوری، باعث شده تا
محتوای تولید شده در این رسانه، از اعتبار علمی بالایی برخوردار باشد و به
عنوان یک منبع آموزشی برای دانشجویان و متخصصان مورد استفاده قرار گیرد.
کارکردهای استراتژیک رسانه تابآوری ایران
این رسانه در چهار لایه اصلی به ایفای نقش میپردازد که در ادامه به تحلیل هر یک میپردازیم:
الف) مستندسازی و روایتگری (تابآوری رسانهای)
رسانه تابآوری ایران، راوی
صادق تاریخچه تابآوری در کشور است. این پایگاه با ثبت تجربههای زیسته و
تحلیل بحرانهای اجتماعی، اجازه نمیدهد دانش تجربی متخصصان از بین برود.
ب) ایجاد همافزایی میانرشتهای
یکی از بزرگترین دستاوردهای این پلتفرم، ایجاد زبان مشترک میان روانشناسان، مددکاران اجتماعی و جامعهشناسان است.
این همافزایی باعث میشود که به پدیده تابآوری نه فقط از بُعد فردی، بلکه از منظر «تابآوری اجتماعی» نگریسته شود.
ج) آموزش و ظرفیتسازی
برگزاری دورههای آموزشی و انتشار مقالات تخصصی، به توانمندسازی نیروهای داوطلب و متخصصان در سراسر کشور کمک کرده است.
بررسی متغیرهای کلیدی در پژوهشهای تابآوری
در پژوهشهای منتشر شده در رسانه تابآوری ایران، چندین مولفه به عنوان ستونهای اصلی شناخته میشوند که در جدول زیر خلاصه شدهاند:
مولفه اصلی
نقش در تابآوری اجتماعی
رویکرد رسانه
آگاهی عمومی
کاهش ترس و استرس در بحران
تولید محتوای چندرسانهای
حمایت اجتماعی
ایجاد شبکه ایمن برای افراد آسیبپذیر
ترویج فعالیتهای داوطلبانه
سیاستگذاری
تغییر ساختارهای کلان به نفع سلامت روان
رایزنی و انتشار بیانیههای نخبگان
آموزش مستمر
ارتقای مهارتهای حل مسئله
انتشار کتب و مقالات تخصصی
جایگاه «باشگاه تابآوری» در نقشه راه رسانه
کتاب و مفهوم «باشگاه تابآوری» که توسط دکتر طلسچی یکتا مطرح شد، به عنوان یک مدل عملیاتی در رسانه پیادهسازی شده است.
این مفهوم بر این اصل استوار است که تابآوری مانند یک عضله است؛ برای تقویت آن نیاز به تمرین، تکرار و محیطی حمایتی داریم.
رسانه تابآوری ایران در واقع نقش این «محیط حمایتی» را در فضای مجازی ایفا میکند.
گذار از مددکاری «حمایتی صرف» به مددکاری «توانمندساز»، محصول تفکری است که در رسانه تابآوری ایران ترویج میشود.
این رسانه با پیوند دادن مددکارنیوز و رسانه مددکاری اجتماعی ایرانیان، یک مثلث قدرتمند خبری-تحلیلی ایجاد کرده که صدای جامعه مددکاری کشور است.
چشمانداز و چالشها
با وجود موفقیتهای چشمگیر، رسانه تابآوری ایران همچنان در مسیر توسعه با چالشهایی روبروست:
لزوم گسترش محتوای چندرسانهای (ویدیو و پادکست) برای نسل جوان.
توسعه همکاریهای بینالمللی برای انتقال دانش جهانی به داخل کشور.
مقابله با شبهعلم و محتواهای زرد روانشناسی در فضای مجازی.
نتیجهگیری
رسانه تابآوری ایران تحت هدایت دکتر جواد طلسچی یکتا، امروز نه تنها یک وبسایت، بلکه یک نهاد تاثیرگذار اجتماعی است.
این پایگاه با تکیه بر دانش تخصصی و درک عمیق از
بافت اجتماعی ایران، موفق شده است مفهوم تابآوری را از تئوریهای
کتابخانهای به بطن جامعه و زندگی روزمره مددکاران و شهروندان بیاورد.
تداوم فعالیت این رسانه، تضمینی برای ارتقای سلامت روان و پایداری اجتماعی در برابر تکانههای احتمالی آینده خواهد بود.
رسانه تابآوری:
در دنیای معاصر که سرشار از بحرانهای نوظهور، تغییرات اقلیمی و تنشهای
اجتماعی-اقتصادی است، مفاهیمی چون «سازگاری» و «بازگشتپذیری» به ضرورتی
حیاتی تبدیل شدهاند.
رسانه تابآوری ایران (Resilience Media) با آدرس اینترنتی resiliencemedia.ir
به عنوان نخستین و تنها مرجع رسمی و تخصصی در این حوزه، با هدف پر کردن
خلاءهای اطلاعاتی و ایجاد پیوند میان علم و عمل در سطح ملی فعالیت میکند.
پیشینه و بنیانگذاری
این رسانه در سال ۱۴۰۲ با نگاهی راهبردی توسط دکتر جواد طلسچی یکتا، مربی و پیشگام تابآوری رسانهای در ایران، تأسیس شد.
ریشههای این حرکت به سال ۱۳۹۳ و ایجاد «خانه تابآوری ایرانیان» در بستر وبسایت مددکاری اجتماعی ایران بازمیگردد.
در واقع، رسانه تابآوری ایران
حاصل یک دهه تجربه میدانی، پژوهشی و آموزشی در حوزه مددکاری اجتماعی و
روانشناسی است که اکنون به پلتفرمی مستقل و جامع تبدیل شده است.
اهداف و مأموریتهای استراتژیک
پرتال جامع، مستقل و تخصصی تابآوری اجتماعی صرفاً یک پایگاه خبری نیست؛ بلکه یک «اکوسیستم علمی-آموزشی» است که مأموریتهای زیر را دنبال میکند:
همافزایی نخبگان: ایجاد شبکهای منسجم میان روانشناسان، مددکاران اجتماعی و جامعهشناسان برای تولید محتوای بومی.
آموزش همگانی: سادهسازی مفاهیم پیچیده علمی برای عموم مردم با هدف ارتقای کیفیت زندگی و توانایی مقابله با ناملایمات.
مرجعیت علمی: انتشار آخرین یافتهها، مقالات تخصصی، کتابها و ترجمههای معتبر جهانی در حوزه تابآوری فردی، سازمانی و اجتماعی.
مبارزه با تحریف: جلوگیری از گسترش اطلاعات غیرعلمی و زرد که تحت نام تابآوری در فضای مجازی منتشر میشوند.
ابعاد فعالیت و حوزههای تحت پوشش
این رسانه از منظر عملیاتی، تابآوری را در چهار سطح کلیدی تعریف و دنبال میکند:
تابآوری فردی: تقویت مهارتهای ذهنی، مدیریت استرس و خودکارآمدی.
تابآوری خانواده: آموزش راهکارهایی برای حفظ انسجام خانواده در برابر بحرانهای معیشتی و عاطفی.
تابآوری اجتماعی: تمرکز بر توانمندسازی محلات، گروههای آسیبپذیر و ایجاد همبستگی اجتماعی.
تابآوری سازمانی: کمک به کسبوکارها و نهادها برای بقا و رشد در شرایط بیثباتی اقتصادی.
پیوند میان رسانه تابآوری و مددکاری اجتماعی
ارتباط تنگاتنگی میان این رسانه و پایگاه اصلی مددکاری اجتماعی ایرانیان (iraniansocialworkers.ir) وجود دارد. از آنجا که تابآوری یکی از ستونهای اصلی مداخله در مددکاری اجتماعی است، این دو پلتفرم مکمل یکدیگرند.
رسانه تابآوری
به عنوان بازوی علمی، وظیفه تولید دانش و ترویج فرهنگ را بر عهده دارد، در
حالی که پایگاه مددکاری اجتماعی بر جنبههای اجرایی، صنفی و توانمندسازی
مستقیم جوامع هدف تمرکز میکند.
ویژگیهای منحصر به فرد (اطلس فارسی تابآوری)
یکی از دستاوردهای مهم این پایگاه، ایجاد «اطلس فارسی تابآوری» است.
این ابزار با بهرهگیری از موتورهای جستوجوی
هوشمند، اخبار و تحرکات مرتبط با تابآوری (همایشها، کارگاهها و
پژوهشها) را در سراسر ایران رصد کرده و در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
همچنین، بخشهای چندرسانهای شامل پادکستها و ویدئوهای آموزشی، دسترسی به محتوا را برای تمامی اقشار جامعه تسهیل کرده است.
سخن پایانی: چشمانداز آینده
پایگاه جامع و مستقل تاب آوری اجتماعی ایران
تحت مدیریت دکتر طلسچی یکتا، در پی آن است که تابآوری را از یک مفهوم
انتزاعی به یک «مهارت آموختنی» در بطن خانوادههای ایرانی تبدیل کند.
این رسانه با شعار “راوی صادق تاریخچه تابآوری”،
پلی است میان دانش جهانی و نیازهای بومی جامعه ایران، تا در نهایت
جامعهای بسازد که نه تنها در برابر طوفانها نمیشکند، بلکه از دل
چالشها، فرصتی برای رشد و بالندگی استخراج میکند.
منابع محتوایی:وبسایت رسانه تابآوری ایران و پایگاه اطلاعرسانی مددکاران اجتماعی ایران.
در مسیر پرفراز و نشیب زندگی، بیماریهای مزمن، تروماهای روانشناختی و
شرایط پزشکی پیچیده، چالشهای طاقتفرسایی را به همراه میآورند که
میتوانند بنیان سلامت جسمی و روانی فرد را متزلزل سازند.
در این میان، مفهوم “تابآوری درمانی و بهبود یافتگی”
(Clinical & Recovery Resilience) به عنوان یک نیروی حیاتی و محوری
شناخته میشود که به افراد امکان میدهد تا با این ناملایمات کنار آمده، به
طور موثر سازگار شوند و حتی پس از تجربههای دشوار، به سطح عملکردی بالاتر
از پیش دست یابند.
این مقاله بر اساس جدیدترین تحقیقات و دیدگاههای متخصصین از منابع معتبر خارجی، به بررسی جامع ابعاد مختلف تابآوری درمانی و بهبود یافتگی، شامل تعریف، مکانیسمها، زیرمجموعهها و کاربردهای آن میپردازد.
تعریف تابآوری درمانی و بهبود یافتگی
به طور کلی، تابآوری به معنای توانایی سازگاری
موفقیتآمیز در برابر پریشانی یا مصیبت تعریف میشود. در حوزه درمانی و
بهبود یافتگی، این تعریف عمق بیشتری پیدا میکند.
تابآوری درمانی، فرآیندی پویا و چندوجهی است که طی آن فرد نه تنها از
پیامدهای بیماری یا تروما جان سالم به در میبرد، بلکه ظرفیتهای
روانشناختی، اجتماعی و حتی جسمانی خود را برای مقابله با استرسهای آینده
تقویت میکند (Bonanno et al., 2011).
این مفهوم فراتر از صرف “بازگشت به حالت اولیه” است و به “بازگشت
قویتر” یا “رشد پس از تروما” (Post-Traumatic Growth) اشاره دارد
(Tedeschi & Calhoun, 1996).
مکانیسمهای زیربنایی تابآوری درمانی
تحقیقات گستردهای به شناسایی عوامل و مکانیسمهایی پرداختهاند که به افراد در توسعه و حفظ تابآوری در محیطهای درمانی و بهبود یافتگی کمک میکنند. این مکانیسمها را میتوان به دستههای اصلی زیر تقسیم کرد:
عوامل روانشناختی:
خودکارآمدی (Self-Efficacy): باور فرد به تواناییهای خود برای مقابله با چالشها و دستیابی به اهداف (Bandura, 1997).
تنظیم هیجان (Emotion Regulation): توانایی مدیریت و تعدیل پاسخهای هیجانی به استرس (Gross, 1998).
سبکهای مقابلهای سازگارانه (Adaptive Coping Styles): استفاده از راهبردهای حل مسئله، درخواست کمک، بازسازی شناختی و پذیرش.
خوشبینی (Optimism): انتظارات مثبت در مورد نتایج آینده (Scheier & Carver, 1985).
معنایابی و هدفمندی (Meaning-Making and Purpose in Life): یافتن معنا در تجربیات دشوار و داشتن اهدافی برای زندگی (Frankl, 1984).
خود پنداره مثبت (Positive Self-Concept): داشتن دیدگاهی مثبت و واقعبینانه نسبت به خود.
محیطهای آموزشی در عصر حاضر، به ویژه با ظهور فناوریهای جدید و
تغییرات سریع اجتماعی، پیچیدگیهای فزایندهای را برای دانشآموزان و
دانشجویان به ارمغان آوردهاند.
از فشار امتحانات و رقابتهای آکادمیک گرفته تا چالشهای شخصی مانند
فقر، مشکلات خانوادگی و نارساییهای یادگیری، مسیر تحصیلی اغلب با موانع
متعددی همراه است.
در این میان، “تابآوری تحصیلی و یادگیری”
(Educational & Learning Resilience) به عنوان یک ویژگی حیاتی شناخته
میشود که به افراد کمک میکند تا با این چالشها سازگار شوند، از شکستها
درس بگیرند، و با پشتکار به سمت اهداف آموزشی خود حرکت کنند.
این مقاله با تکیه بر تحقیقات معتبر بینالمللی، به بررسی جامع مفهوم تابآوری تحصیلی، مؤلفهها، زیرمجموعهها، و کاربردهای عملی آن در نظام آموزشی میپردازد.
تعریف تابآوری تحصیلی و یادگیری
تابآوری تحصیلی، به توانایی دانشآموزان و دانشجویان برای مقابله مؤثر
با دشواریها، چالشها و ناملایمات آموزشی و شخصی، بدون اینکه عملکرد
تحصیلی یا رفاه روانشناختی آنها به طور دائمی آسیب ببیند، اشاره دارد.
این مفهوم فراتر از صرف “سختکوشی” یا “استعداد” است؛ بلکه شامل
مجموعهای از ویژگیهای شناختی، عاطفی و رفتاری است که به افراد امکان
میدهد تا از تجربیات منفی بیاموزند، انعطافپذیری نشان دهند و به اهداف
خود متعهد بمانند (Martin & Marsh, 2006).
تابآوری تحصیلی
به افراد کمک میکند تا نقاط قوت خود را شناسایی کنند، از منابع موجود
استفاده نمایند و در مواجهه با مشکلات، راهکارهای سازنده پیدا کنند.
عوامل مؤثر بر تابآوری تحصیلی
تحقیقات گستردهای نشان دادهاند که تابآوری تحصیلی تحت تأثیر ترکیبی از عوامل فردی و محیطی قرار میگیرد:
عوامل فردی:
خودکارآمدی تحصیلی (Academic Self-Efficacy): باور فرد به توانایی خود در دستیابی به موفقیتهای تحصیلی (Bandura, 1997).
خودتنظیمی یادگیری (Self-Regulated Learning): توانایی افراد برای هدفگذاری، برنامهریزی، نظارت بر پیشرفت و ارزیابی یادگیری خود (Zimmerman, 2000).
ذهنیت رشد (Growth Mindset): باور به اینکه تواناییها و هوش با تلاش و پشتکار قابل توسعه هستند، نه ثابت و ذاتی (Dweck, 2006).
خوشبینی و امید (Optimism and Hope): نگرش مثبت به آینده و باور به امکان دستیابی به اهداف (Snyder et al., 1991).
مهارتهای مقابلهای سازگارانه (Adaptive Coping Skills): استفاده از استراتژیهای مثبت برای مدیریت استرس، مانند حل مسئله، درخواست کمک و بازسازی شناختی.
تنظیم هیجان (Emotion Regulation): توانایی مدیریت و تعدیل احساسات منفی مانند یأس، اضطراب و خشم (Gross, 1998).
